Logo of Phú Thọ Logo of Phú Thọ

Tết xưa trên bản Mường

Chủ nhật, 18/02/2018, 08:34:09
Print + | - Font Size: A
Tết xưa trên bản Mường

Tết xưa trên bản Mường

A Font Size: - | +

img4478-1518419270

PTĐT-Trong cái lạnh se sắt của những ngày cuối năm, dù bận túi bụi với công việc, nhưng ông Hà Quang Phùng - khu Đồng Bung, xã Thạch Khoán, huyện Thanh Sơn, vẫn không quên dặn vợ con chuẩn bị nguyên liệu làm đủ 5 loại bánh là bánh chưng, bánh gai, bánh nẳng, bánh rợm và bánh mật để dâng Tổ tiên vào lễ đầu năm mới. Ông trầm ngâm: “Đó là thứ duy nhất gia đình tôi còn giữ được theo lễ tết xưa của người Mường. Còn lại những tập tục khác đều đã được đơn giản hóa trong cuộc sống hiện đại...”. Rồi theo dòng hồi tưởng của nhà “Mường học”, Tết cổ truyền trên bản Mường xưa dần hiện về với đầy đủ các phong tục hết sức độc đáo và hấp dẫn.

...Người Mường ăn tết đầu xuân giống như người Kinh, nhưng do cách tính lịch ngày lui tháng tới, người Mường gọi ngày ba mươi là ngày “chỉn tún” và ngày mồng một là ngày “pa mươl”, cho nên lễ chính trong Tết Nguyên đán của người Mường là ngày ba mươi. Người Mường xưa thường ăn tết tới bảy ngày. Tết thường bắt đầu ở nhà Lang cun (người quản làng) vào ngày chỉn tún, những nhà Lang đạo (người quản xóm) làm tết kế tiếp ngay sau đó rồi đến các nhà khác. Tết thường kết thúc vào ngày “páy”, tức mồng 8 tháng giêng sau khi ăn xong “thệt láng” (tết làng). Đó là những ngày ăn tết chung, ngày hòa hợp giữa nhà Lang và nhà dân. Tổ tiên nhà Lang được coi là tổ tiên chung của cả mường, việc thờ cúng các vị thần khác cũng được làm chung với việc thờ cúng tổ tiên. Vài ngày trước tết, người ta cắm cây nêu ở ngoài cổng nhà cùng với moọc chán (bể nước rửa chân). Tương truyền việc cắm cây nêu là để xác định đất đai ấy đã có chủ, ma quỷ không được vào, chỉ có tổ tiên mới được mời, đồng thời cây nêu cũng để chỉ đường cho tổ tiên biết con cháu đang chờ đón ở nơi đó.

Tết được bắt đầu bằng lễ dâng chiêng (cỗ) ở Nhà lang, sau đó là đánh trống đại (cái trống vẫn dùng để gọi dân mường khi có việc), rồi đến bắn ba phát súng giữa đồng. Đó là dấu hiệu tiễn năm cũ. Tiếp theo, người ta rước khẩu súng về Nhà lang, ở đó, họ lại bắn ba phát súng nữa. Sau đó cả mường dọn mâm cỗ cúng tổ tiên nhà mình. Cỗ cúng vào dịp Tết Nguyên đán truyền thống Mường thường có những lễ vật quan trọng nhất mà người Mường có thể có được. Nhà Lang thì phải cúng bằng bảy loại bánh chủ yếu. Còn ở nhà dân thì chỉ cần cúng bằng những loại bánh thông thường như: “Peẹng cọi” (tức bánh chưng), “Peẹng ọôc” (bánh gói lá chít), “Peẹng cai” (bánh gai)… trong ngày tết, bất cứ người khách nào bước lên sàn cũng đều được mời ăn cỗ hoặc là ăn bánh và uống rượu cần (Oỏng ráo toỏng). Sau tiếng trống, tiếng chiêng báo hiệu năm cũ đã hết, không khí ngày tết trở nên nhộn nhịp hẳn lên. Trong nhà thờ của Nhà lang, các đồ vật tế lễ được bày trên bàn thờ tổ tiên, người ta lại bắn ba phát súng lớn và “Pộ clướng” (Thầy cúng) bắt đầu bài khấn mời tổ tiên về ăn tết. Trong suốt lễ cúng, người ta gõ chiêng, đánh trống gõ nhịp một cách đều đặn trong khuôn viên Nhà lang. Khi gieo quẻ, nếu thuận, “pộ clướng” sẽ báo hiệu cho mọi người là “Pộ tạ” (tổ tiên) đã về tới và bảo mọi người quỳ lạy. Cứ theo vai vế mà tuần tự lạy cho tới người cuối cùng. Người ta dừng đánh chiêng và “Pộ clướng” mời tổ tiên ăn tết bằng những bài cúng riêng. Rồi con cháu cùng ngồi vào mâm cỗ để đón năm mới.

Từ sáng sớm đã có những cuộc chúc mừng năm mới tại Nhà lang. Tất cả người nhà và khách khứa theo sự hướng dẫn của Nhà lang đến trước nhà thờ (nhà lang có nhà thờ riêng để thờ cúng tổ tiên và các vị thần, trong khi đó ở nhà dân chỉ có một bàn thờ dùng chung cho các việc này). Mọi người xếp hàng theo thứ bậc và tuổi tác, đàn bà đứng một bên, đàn ông đứng một bên để chào mừng tổ tiên nhà lang - cũng là tổ tiên chung bằng cách quỳ lạy đối với đàn ông và vái lạy đối với đàn bà. “Pộ clướng” khấn xong trước bàn thờ tổ tiên thì buổi lễ kết thúc. Từ đó đến hết bảy ngày tổ tiên sẽ ở lại ăn tết với con cháu. Sau bảy ngày, có một buổi cúng lễ tiễn biệt cũng tương tự như lễ đón nhưng ngắn hơn, ít người tham dự hơn và bài cúng là bài tiễn. Sau đó để báo hiệu giờ tổ tiên lên đường, Nhà lang lại cho bắn ba phát súng.

Từ lúc đón tổ tiên về nhà ăn tết, mọi lễ cúng các vị thần khác là tùy nghi vào thời gian và cách tổ chức tết của gia chủ. Thường thì ở nhà lang, những nhà có dòng dõi nhà lang, hoặc những nhà dân khá giả thì các buổi cúng trong dịp tết phải có “Pộ clướng” làm lễ. Thứ tự cúng bái có thể khác nhau nhưng người ta cúng không bỏ sót một vị thần nào.  Với các nhà dân, trước hết là làm lễ cúng tổ tiên của họ nội, trong lễ này cũng có kết hợp các lễ cúng dòng họ đằng mẹ, đằng vợ của gia chủ, cúng vong hồn các thành viên trong gia đình chết không có con cái. Thứ tự này là tính theo thứ tự các bài khấn của “Pộ clướng”. Nếu người vợ gia chủ đã chết thì người ta có thể lập một mâm cúng riêng. Ngoài những nghi thức có sự tham dự của cộng đồng, cũng giống người Kinh, người Mường cũng thăm hỏi và chúc mừng láng giềng nhân  đầu xuân. Đây cũng là dịp trai gái và con trẻ được ăn uống vui chơi thỏa thích trong những ngày lễ hội lớn nhất và vui vẻ nhất của một năm...

Có số dân đông thứ hai chỉ sau người Kinh, đời sống văn hóa người Mường với những phong tục đặc sắc một thời đã góp phần làm nên bản sắc văn hóa độc đáo của cư dân miền Đất Tổ. Trải qua thời gian vì nhiều lý do, không gian văn hóa truyền thống Mường dần bị mai một. Nhiều phong tục xưa giờ chỉ còn trong ký ức của người già hoặc những trang tài liệu cổ, trong đó có cả phong tục đón tết đầu năm. Tết xưa trên bản Mường là một phong tục thực sự độc đáo cần được khôi phục lại không chỉ để giúp cho tộc người này có động lực tự bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa của mình, mà còn khiến họ tự tin hơn trong quá trình hội nhập văn hóa - xã hội trên chính quê hương mình.

Kim Thư

Ý kiến bạn đọc ( 0 )
Bình luận bài viết
CAPTCHA Image security
TIN LIÊN QUAN
rss - Trở về đầu trang