Logo of Phú Thọ Logo of Phú Thọ

Không gian văn hóa thờ thần thời Hùng Vương

Thứ bảy, 31/03/2012, 09:40:00
Print + | - Font Size: A
Không gian văn hóa thờ thần thời Hùng Vương

Không gian văn hóa thờ thần thời Hùng Vương

A Font Size: - | +

PTO- Thời Hùng Vương, Phú Thọ thuộc bộ Văn Lang, thuộc Tượng Quận. Thời Bắc thuộc, Phú Thọ thuộc quận Mê Linh, Tân Xương và Phong Châu. Sau này, thời kỳ phong kiến độc lập tự chủ, phần lớn tỉnh Phú Thọ ngày nay thuộc tỉnh Sơn Tây (trừ huyện Thanh Xuyên và Yên Lập thuộc tỉnh Hưng Hóa). Năm 1903, tỉnh Phú Thọ chính thức được thành lập, gồm 2 phủ là Đoan Hùng và Lâm Thao. Năm 1968, theo Nghị quyết số 504- NQ/TVQG, tỉnh Phú Thọ sáp nhập với tỉnh Vĩnh Phúc thành tỉnh Vĩnh Phú. Tiếp đến kỳ họp thứ 10, Quốc hội khóa IX đã thông qua Nghị quyết (ngày 26 tháng 11 năm 1996), điều chỉnh địa giới hành chính một số tỉnh, theo đó tỉnh Phú Thọ chính thức được tái lập từ ngày 1 tháng 1 năm 1997.

Nghi thức tế lễ tại đền Quốc Tổ Lạc Long Quân. Ảnh: Phương Thanh
Nghi thức tế lễ tại đền Quốc Tổ Lạc Long Quân. Ảnh: Phương Thanh

Dấu ấn về thời kỳ Hùng Vương đã được các nhà nghiên cứu lịch sử, khảo cổ và các ngành khoa học khác chứng minh; và cũng được phản ánh sâu đậm qua nguồn tài liệu ngọc phả, thần phả, phả lục, cổ lục… mà theo thuật ngữ chuyên môn gọi chung là thần tích. Tại Viện Nghiên cứu Hán Nôm hiện còn lưu giữ được 568 tập thần tích mang ký hiệu AE ghi chép về sự tích các thần và việc thờ cúng các thần ở Việt Nam. Theo điều tra của chúng tôi, tỉnh Phú Thọ có 42 tập thần tích với kí hiệu AE/a9, trong có nhiều tập ghi về việc thờ cúng các thần thời Hùng Vương của các làng xã thuộc tỉnh Phú Thọ trước đây.

Về không gian thờ tự, kết quả nghiên cứu tài liệu cho thấy, tỉnh Phú Thọ vào thời điểm trước Cách mạng tháng 8-1945 có 70 làng xã thuộc 6 huyện: Cẩm Khê, Hạ Hòa, Sơn Vi, Phù Ninh, Tam Nông và Thanh Ba thờ thần thời Hùng Vương. Các làng xã của châu Thanh Sơn và huyện Thanh Thủy (châu Thanh Sơn và huyện Thanh Thủy vốn là vùng núi của tỉnh Phú Tho), thần tích của các làng bản ở đây chủ yếu là dạng truyền miệng, chưa có điều kiện văn bản hóa như các xã trong 6 huyện nêu trên. Dựa trên số lượng thần tích hiện có lưu trữ tại Viện Nghiên cứu Hán Nôm của tỉnh Phú Thọ, đã giúp  xác định rõ những đường nét cơ bản về không gian văn hóa thờ thần thời Hùng Vương trên địa bàn Phú Thọ. Đó là vùng không gian văn hóa rất rộng, gần như bao trùm cả vùng đồng bằng và trung du, chủ yếu nằm dọc theo hai bờ của sông Hồng - địa bàn làm ăn sinh sống của người Việt, trong đó huyện Cẩm Khê có 9 xã; huyện Hạ Hòa 7 xã; huyện Sơn Vi 22 xã; huyện Phù Ninh 15 xã, thôn; huyện Tam Nông 2 xã; huyện Thanh Ba 14 xã, giáp. Điều này chứng tỏ thời đại Hùng Vương đã đi vào tiềm thức của người dân Phú Thọ, cư dân nơi đây luôn hướng về tổ tiên, và phụng thờ các vị thần thời Hùng Vương để tỏ lòng tri ân.

Về đối tượng thờ tự: Việc thờ thần thời Hùng Vương khá đa dạng và phong phú, tựu trung có thể quy vào 4 đối tượng:

Thờ các vị vua Hùng: Các vị vua Hùng gồm 18 đời, ngoài tư cách là tổ tiên của dân tộc, họ còn được tôn thờ như các vị thần trên địa bàn một số xã: Hi Cương, Hà Lộc, Tiên Cương, Hy Cương của huyện Sơn Vi; thôn Yên Lãng xã Hạ Giáp của huyện Phù Ninh; xã Yên Khê của huyện Thanh Ba. Trong số này điểm thờ ở xã Hy Cương huyện Sơn Vi (nay là xã Hy Cương thành phố Việt Trì) là quan trọng nhất, bởi đây không chỉ có Đền Hùng được tạo dựng từ lâu đời, trở thành biểu tượng cho tinh thần “Uống nước nhớ nguồn” của đại đoàn kết toàn dân tộc, mà còn tàng trữ bản Ngọc phả quý với tên gọi đầy đủ là Hùng đồ thập bát diệp thánh vương Ngọc phả cổ truyện do Hàn lâm viện Trực học sĩ Nguyễn Cố biên soạn vào năm Nhâm Thìn niên hiệu Hồng Đức thứ 3 (1472) đời vua Lê Thánh Tông, Hàn lâm Thị độc Nguyễn Trọng trùng đính vào năm Canh Tý niên hiệu Hoàng Định thứ nhất (1600) đời vua Lê Kính Tông và Lễ phiên Lê Đình Hoan phụng sao. Điều đáng quý ở đây là Ngọc phả ghi đầy đủ về 18 đời vua Hùng. Đồng thời Ngọc phả còn ghi đầy đủ danh tính của 100 người con từ bọc trứng do mẹ Âu Cơ sinh ra, về sau chia 50 người theo cha về miền biển, 50 người theo mẹ về miền rừng, với lời thề dù trong hoàn cảnh khó khăn nào cũng phải tương trợ, đoàn kết giúp đỡ nhau, thành phương châm sống tốt đẹp, lối ứng xử ở đời trong buổi đầu dựng nước của người Việt Nam.

Thờ vợ và cung phi của các vua Hùng: Gồm các xã Hiền Lương ở huyện Hạ Hòa; xã Do Nghĩa, xã Yên Ninh Thượng ở huyện Sơn Vi; xã Lâm Nghĩa ở huyện Phù Ninh. Trong số này đáng chú ý là điểm thờ Quốc mẫu Âu Cơ ở xã Hiền Lương huyện Hạ Hòa. Theo chính sử, bà Âu Cơ là con gái của Đế Lai. Theo Thần tích của xã Hiền Lương, lúc sinh thời bà thường sống yên tĩnh trong nhà học chữ xem sách, không cần người chỉ bảo, rất giỏi sáo đàn, tinh thông âm luật, giỏi, khéo như Tương Phi, tài cao như Lộng Ngọc. Bà mất ngày 15 tháng 12 năm Nhâm Thân. Huyền thoại của bà gắn với sự tích sinh bọc trăm trứng, nở thành trăm người con trai, trở thành bất hủ trong ký ức của người Việt Nam.

Thờ các vị con của vua Hùng: Gồm các xã Ấm Thượng ở huyện Hạ Hòa; thôn Ngọc Nhi xã Tiên Phú; xã Yên Ninh Hạ ở huyện Sơn Vi. Các vị này đều là con của các vua Hùng và các bà cung phi. Có thể nêu như trường hợp của xã Ấm Thượng. Thần tích ở đây ghi nhận: "Vua Hùng Hiền Vương trong một lần đi tuần du đến núi Phượng Dực gặp tiên nữ Phan Lai công chúa rồi kết duyên, sinh được 4 người con, với tên Nôm là: Chàng Út Lỗ Thố Đại vương, Chàng Út Bến Trên Đại vương, Đức Ông Muôn Khê Cửa Ngòi Đại vương và Đức Khánh Bà Hà Bá Thủy Quan Công Chúa Đại vương. Cả 4 vị đều cùng Phù Đổng Thánh vương đánh giặc Ân, giữ yên bờ cõi đất nước.

Thờ các vị tướng lĩnh công thần của các vua Hùng: Gồm các xã còn lại. Nhóm này phải kể đến bộ ba công thần: Tản Viên Sơn Thánh, Cao Sơn Đại vương và Quý Minh Đại vương vốn là bề tôi đắc lực của vua Hùng đời thứ 18 là Hùng Duệ Vương. Theo ghi nhận trong thần tích, mặc dù còn một số chi tiết khác nhau nhưng có thể thấy Tản Viên Sơn Thánh tên húy là Tuấn, Cao Sơn Đại vương tên húy là Sùng, Quý Minh Đại vương tên húy là Hiển, vốn là ba anh em, trong đó Tản Viên Sơn Thánh là anh cả. Sơn Thánh có tài thông thiên triệt địa, khiến Duệ Vương mến mộ, gả công chúa và nhường ngôi cho. Ngoài cuộc chiến giữa Sơn Tinh với Thủy Tinh (con vua Thủy), ông còn cùng hai em giúp vua Duệ Vương đánh quân Thục Phán trong cuộc chiến tranh Hùng - Thục.

Lòng thành kính dâng hương tri ân công đức tổ tiên trong mỗi người dân Việt Nam thể hiện tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương.
Lòng thành kính dâng hương tri ân công đức tổ tiên trong mỗi người dân Việt Nam thể hiện tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương.

Ngoài ba vị Tản Viên Sơn Thánh, Cao Sơn Đại vương và Quý Minh Đại vương cũng cần nhắc đến nhiều vị công thần của vua Hùng, đặc biệt là các công thần dưới triều vua Hùng Duệ Vương – tức vị vua cuối cùng trong phả hệ Hùng Vương, bởi họ đều là các bề tôi trung thành trong việc đánh Thục Phán, mang lại bình yên cho Nhà nước Văn Lang.

Như vậy, với 4 đối tượng ghi nhận trong thần tích được thờ tự tại 70 làng xã trên địa bàn tỉnh Phú Thọ, cho thấy không gian văn hóa thờ thần thời Hùng Vương ở đây vốn rất đậm đặc mà trung tâm là Đền Hùng, sau đó phát triển đến các vùng xung quanh, nhất là huyện Sơn Vi với 12 địa điểm và cả thành phố Việt Trì hiện nay là nơi tụ cư của người Việt cổ, là kinh đô của nước Văn Lang xưa.

Tóm lại, dựa vào tư liệu thần tích ở các làng xã của tỉnh Phú Thọ cung cấp giúp chúng ta nhìn nhận đánh giá một cách khoa học về không gian văn hóa thờ thần thời Hùng Vương. Tuy nhiên những thông tin trong thần tích cần được xem xét và đánh giá thận trọng, song đây là những thông tin phản ánh nhận thức của người dân Phú Thọ nói riêng và người dân Việt Nam nói chung về tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên ở một giai đoạn sơ khai trong lịch sử dân tộc. Điều này càng chứng tỏ không gian văn hóa thờ thần thời kỳ Hùng Vương của người dân Phú Thọ vốn có từ lâu đời, được lưu truyền, gìn giữ từ thế hệ này qua thế hệ khác, trở thành phong tục tốt đẹp trong đời sống tinh thần của dân tộc, tạo nên bản sắc văn hóa Việt Nam.

Trịnh Khắc Mạnh - Nguyễn Hữu Mùi

Ý kiến bạn đọc ( 0 )
Bình luận bài viết
CAPTCHA Image security
TIN LIÊN QUAN
rss - Trở về đầu trang