Logo of Phú Thọ Logo of Phú Thọ

Tình Xoan nối đôi bờ Lô giang

Thứ bảy, 13/01/2018, 07:28:01
Print + | - Font Size: A
Tình Xoan nối đôi bờ Lô giang

Tình Xoan nối đôi bờ Lô giang

A Font Size: - | +

4-1515746250

Trình diễn hát Xoan tại Miếu Lãi Lèn xã Kim Đức. Ảnh: Phương Thanh

PTĐT- Gốc của hát Xoan ở vùng Phú Thọ, sau đó lan tỏa tới các làng quê thuộc đôi bờ sông Lô, sông Hồng, qua cả tỉnh Vĩnh Phúc. Trong đó có 4 phường Xoan cổ là An Thái, Phù Đức, Kim Đái và Thét nằm ở 2 xã Kim Đức và Phượng Lâu hiện vẫn còn lưu giữ gần như nguyên vẹn giá trị nghệ thuật này.

Hàng năm cứ vào ngày mồng 1 tháng Giêng, các phường Xoan tiến hành làm lễ ở trước miếu Lãi Lèn và tại đình làng mình rồi cùng nhau lên hát ở Đền Hùng, sau đó chia nhau đi hát ở các làng kết nghĩa.  Hát Xoan có tổ chức phường họ, có những quy định về tổ chức, những tục lệ riêng. Họ Xoan dưới sự dẫn dắt của ông trùm phường rong ruổi tới hát thờ ở các ngôi đình của các làng kết nghĩa.

Cuộc lưu diễn của các phường Xoan đến các làng kết nghĩa thường diễn ra trong gần ba tháng. Lịch hát và các địa phương có hát Xoan, hát giữ cửa đình là tục lệ chung cho các họ Xoan. Tục giữ cửa đình có liên quan tới tục nước nghĩa, họ Xoan giữ cửa đình nào thì kết nghĩa luôn với làng đó. Hát Xoan không có tục kết nghĩa 2 làng mà chỉ có kết nghĩa họ Xoan với làng nước nghĩa, không phải kết nghĩa giữa 2 dân mà là kết nghĩa họ với dân “Dân là con trưởng, họ là con thứ”. Qua khảo sát, các nhà nghiên cứu đã tìm được 31 cửa đình thuộc 2 tỉnh Vĩnh Phúc, Phú Thọ; 9 huyện và 18 xã (trong đó Phú Thọ 15 xã, Vĩnh Phúc 3 xã) có nguồn gốc về hát Xoan. Hiện nay đã có 15/31 đình làng, không gian diễn xướng hát Xoan cổ được công nhận là Di tích lịch sử văn hóa cấp tỉnh và cấp Quốc gia.

Bà Trần Thị Thanh Khu, trên 80 tuổi, chủ nhiệm CLB hát Xoan thôn Hoàng Thượng, xã Kim Xá, huyện Vĩnh Tường, tỉnh Vĩnh Phúc là người được tiếp cận những làn điệu hát Xoan từ thân phụ của bà là một cụ kép nổi tiếng của phường Xoan Sậu trước kia truyền dạy cho biết: “Hát Xoan là hình thức sinh hoạt văn nghệ dân gian truyền thống, đó là tín ngưỡng phồn thực thờ trời và các thần linh, cầu cho "nhân khang, vật thịnh, mưa thuận, gió hòa, cây cối quanh năm xanh tốt, mùa màng bội thu”. 

Hát Xoan được trình diễn trong khoảng thời gian từ lúc lên đèn, qua đêm đến rạng sáng hôm sau là tan cuộc. Tuy nhiên tùy theo hoàn cảnh kinh tế và tục thờ của mỗi làng, mà phường Xoan phục vụ 1 đêm, 2 đêm hay 3 đêm. Nếu là 3 đêm thì trình diễn đủ chương trình gồm các chặng hát vào khoảng hơn 2.000 câu hát. 

 Ở Phú Thọ 21 làng có tục Hát Xoan song chỉ 4 làng có người đi hát: Kim Đái, Phù Đức, Thét (thuộc xã Kim Đức) và làng An Thái (xã Phượng Lâu,  thành phố Việt Trì). Bởi vậy vào mùa lễ hội, 4 phường Xoan của làng sau khi khai xuân bằng múa hát ở miếu Lãi Lèn và đình làng mình từ ngày mùng 1 đến ngày mùng 4 tết (âm lịch), thì từ ngày mùng 5 tết các phường Xoan lại chia nhau đến hát ở các cửa đình làng bạn. Ngoài 4 làng Xoan gốc, 17 làng ở Phú Thọ và Vĩnh Phúc có tục hát Xoan nước nghĩa. Phường Xoan mời cả làng đến hát chung với nhau bằng “tục kết chạ” (nước nghĩa) anh em. Phường Xoan là em, làng sở tại là anh. Mối tình anh em này rất được trân trọng. Tục kết nghĩa cũng quy định đào, kép phường Xoan không được kết hôn với trai gái của làng mình kết nghĩa. Quy định này phản ánh tình cảm trong sáng, lành mạnh giữa đào kép phường Xoan với trai gái làng kết nghĩa. 

Nói về ý nghĩa hát Xoan nước nghĩa giữa phường Xoan Thét với dân làng Hoàng Thượng, nhà nghiên cứu văn hóa dân gian Nguyễn Khắc Xương còn cho biết: “Xưa kia, do quá trình giao lưu biểu diễn của các phường Xoan dẫn đến sự gắn bó giữa phường Xoan với đình làng. Về sau tục kết nghĩa giữa làng và họ Xoan ra đời. Phường Xoan Sậu (Hoàng Thượng, Kim Xá) cũng không nằm ngoài tục lệ đó. Phường Xoan Sậu  kết nghĩa với phường Xoan Thét. Vì hai phường Xoan có vị trí gần nhau, chỉ cách dòng sông Lô, nên năm nào đình Hoàng Thượng tổ chức lễ hội vào tháng Giêng và tháng Chín âm lịch thì phường Xoan Thét cũng sang hát Xoan. Bởi lẽ đó, có rất nhiều người ở làng Hoàng Thượng đã trở thành đào, kép để cùng hát giao lưu với phường Xoan Thét...”. 

Tình Xoan đã nối đôi bờ Lô giang. Trong ý thức tâm linh nhân dân ta quan niệm được nghe những câu hát Xoan cầu chúc sẽ mang lại nhiều điều may mắn cho mọi người. Bởi vậy hát Xoan qua ngàn đời vẫn tiềm tàng sức sống.

Phạm Bá Khiêm

Ý kiến bạn đọc ( 0 )
Bình luận bài viết
CAPTCHA Image security
TIN LIÊN QUAN
rss - Trở về đầu trang