Logo of Phú Thọ Logo of Phú Thọ

“Tiên chỉ” phường Xoan

Kỳ II: “Cơ duyên” câu hát thờ Vua

Chủ nhật, 11/07/2021, 17:12 (GMT +7)
thumbnail
thumbnail
Print + | - Font Size: A


xoan-2-1625820650
Nghệ nhân Hát Xoan Phú Thọ Phùng Thị Bình luyện tập cho cháu nội Lương Hồng Đăng (bốn tuổi).


(baophutho.vn) - Gắn liền với các truyền thuyết về thời đại Hùng Vương dựng nước, Hát Xoan còn được gọi là hát cửa đình (Khúc môn đình, Ca môn đình) là diễn xướng dân gian thể hiện tín ngưỡng, phong tục và nghi lễ cúng tế Thành hoàng làng và hội làng, hát thờ các Vua Hùng trong dịp đầu Xuân. Do đó, những nghệ nhân gắn bó với Hát Xoan dường như đều có “cơ duyên”, hay nói cách khác, chính Khúc môn đình đã chọn người. Cùng với năng khiếu thiên bẩm, để “lọt vào mắt xanh” của Hát Xoan bắt buộc phải tâm huyết, trách nhiệm, gương mẫu, tận tâm, tận lực với câu hát cha ông. Hội tụ đầy đủ các yếu tố trên, có những đảng viên trẻ, người không thuộc phường Xoan gốc, không phải con nhà nòi vẫn “bén duyên” với các làn điệu Xoan, tích cực góp phần đưa câu hát thờ Vua lan tỏa sâu rộng, trường tồn với thời gian…

Tre già măng mọc!

Gia cảnh khó khăn, bắt đầu tranh thủ thời gian rỗi xách vữa, phụ hồ từ những năm đang theo học THPT, đến giờ anh Nguyễn Văn Quyết (sinh năm 1986 ở khu 2, xã Kim Đức, thành phố Việt Trì) đã đứng cái toán thợ xây lành nghề có thể đảm đương các công trình xây dựng dân dụng lớn nhỏ trong vùng. Tác phong hoạt bát, sắc sảo trong giao tiếp, mới gặp không ai có thể nghĩ ông chủ cai xây dựng uy tín này cũng đồng thời là Trưởng phường Xoan Kim Đái- một trong bốn phường Xoan gốc của Đất Tổ Hùng Vương. 

Gia đình có truyền thống về Hát Xoan, ông nội, bà ngoại, thím đều là nghệ nhân phường Xoan Kim Đái, lẫm chẫm biết đi, cậu bé Quyết đã được ông nội dẫn ra đình làng xem trình diễn Xoan cổ. Bập bẹ biết nói cũng là lúc cậu làm quen với các ca từ thân thuộc dù chưa hiểu rõ nghĩa. Thấy cháu có năng khiếu, ông nội, bà ngoại dành trọn thời gian, tâm huyến chỉ dạy cặn kẽ từ khi 5-7 tuổi. Nhờ đó, 9 tuổi, Nguyễn Văn Quyết đã có thể trình diễn thuần thục một số quả cách Xoan cổ khiến nhiều thành viên trong phường thán phục. Đang là học sinh tiểu học, cậu vẫn thường xuyên tham gia các buổi sinh hoạt, luyện tập, biểu diễn của phường. Kép “nhí” có giọng ca trong vắt, điệu múa uyển chuyển với gương mặt hồn nhiên của trẻ thơ luôn được khán giả là người dân trong xã dành cho sự yêu mến đặc biệt, cổ vũ nhiệt tình.

xoan-1-1625820636
Trưởng Phường Xoan Kim Đái Nguyễn Văn Quyết hướng dẫn các thành viên trước giờ trình diễn.

Càng để tâm học hỏi, thêm hiểu biết, anh Quyết càng thấy gắn bó đến độ đam mê với câu ca mộc mạc, chân chất mà ảo diệu đến linh thiêng của tổ tiên. Năm 2009, khi UBND tỉnh thực hiện hồ sơ đệ trình tổ chức UNESCO công nhận Hát Xoan Phú Thọ là di sản cần được bảo vệ khẩn cấp, anh Quyết đã là người có kiến thức uyên thâm, kỹ năng thực hành thành thục các làn điệu Xoan cổ được phường Xoan Kim Đái lựa chọn phục vụ công tác làm hồ sơ. Câu hát thờ Vua được vinh danh, anh Quyết cùng các thành viên phường Xoan Kim Đái và các phường Xoan khác liên tục được mời tham gia các chương trình biểu diễn tại khắp các địa phương trong và ngoài tỉnh.

Bận rộn, vất vả mưu sinh nhưng anh Quyết luôn đặt công việc của phường Xoan lên trên hết. Ngày còn đi xách vữa, phụ hồ, đang buổi làm mà phường cần đến, anh sẵn sàng bỏ về ngay dù mất cả ngày công lao động. Gương mẫu, trách nhiệm, tâm huyết với công việc chung, năm 2012, ông nội anh là Trưởng phường Xoan Kim Đái qua đời, các thành viên trong phường nhất loạt tín nhiệm bầu anh Quyết, khi ấy mới 26 tuổi kế vị. Có lẽ đây là Trưởng phường Xoan trẻ nhất từ trước đến nay. Vinh dự lớn nhưng trách nhiệm cũng rất nặng nề, để Khúc môn đình được trao truyền, lan tỏa sâu rộng, anh Quyết đã chủ động mở lớp truyền dạy Hát Xoan cho 20 thiếu nhi tại nhà. Sau khóa học, các em đều thành thục kỹ năng biểu diễn các quả cách Xoan cổ.

Tiếng lành đồn xa, chính quyền địa phương, các cơ quan, đơn vị liên tiếp mời anh đến truyền dạy Hát Xoan cho lớp nghệ nhân kế cận, cán bộ văn hóa, giáo viên nhạc, chủ nhiệm các câu lạc bộ Xoan tại khắp các địa phương. Học viên đủ các lứa tuổi, trình độ học vấn, kỹ năng âm nhạc, để việc truyền dạy đạt kết quả, anh Quyết đã tự tìm hiểu, học tập kiến thức, nghiệp vụ sư phạm. Từ năm 2014 đến nay, anh Quyết đã tham gia truyền dạy cho hàng nghìn học viên đảm bảo các yêu cầu kiến thức, kỹ năng cơ bản trình diễn các làn điệu Xoan.

Làm công việc tự do, bận rộn tối ngày nhưng thể hiện tinh thần gương mẫu, trách nhiệm, mong muốn đóng góp nhiều hơn cho phường Xoan, Nghệ nhân Nguyễn Văn Quyết đã nỗ lực phấn đấu và năm 2018, anh đã vinh dự được đứng trong hàng ngũ của Đảng. Tình cảm, trách nhiệm với câu hát của tổ tiên cộng hưởng cùng tinh thần tiền phong, gương mẫu của người đảng viên đã giúp Trưởng Phường Xoan Kim Đái làm nên những thành tích rất đáng tự hào, không những ghi dấu ấn sâu đậm với phường Xoan Kim Đái mà còn tích cực góp phần giữ gìn, lan tỏa di sản văn hóa của nhân loại ra cộng đồng. Với những đóng góp quan trọng trong hơn 20 năm thực hành di sản, năm 2018, UBND tỉnh đã phong tặng danh hiệu Nghệ nhân Hát Xoan Phú Thọ cho anh Nguyễn Văn Quyết.

Hiện tại, Trưởng Phường Xoan Kim Đái đang hoàn thiện hồ sơ đề nghị công nhận danh hiệu Nghệ nhân Ưu tú. Không dám nói “con hơn cha là nhà có phúc”, nhưng rõ ràng “tre già măng mọc”, lớp nghệ nhân kế cận đã tiếp bước, phát triển thành tựu của cha ông đã và đang là minh chứng cho thực tế đáng mừng: Di sản văn hóa Hát Xoan đang ngày càng lan tỏa mạnh mẽ trên quê hương Đất Tổ Hùng Vương.

Bà nghệ nhân, cháu “thần đồng”

Đã được giới thiệu từ trước nhưng chúng tôi vẫn ngạc nhiên đến bất ngờ khi chứng kiến cháu Lương Hồng Đăng mới bốn tuổi đã đĩnh đạc khăn đóng, áo dài, hai tay nhịp trống, miệng cất cao các làn điệu Xoan cổ trong nhịp tay cổ vũ của bà nội là Nghệ nhân Hát Xoan Phú Thọ Phùng Thị Bình. Theo lời kể của bà Bình, bố mẹ bận công tác nên bà thường xuyên chăm sóc cháu từ nhỏ. Hàng ngày được theo bà đến các buổi sinh hoạt, luyện tập, biểu diễn của CLB Hát Xoan và Dân ca Phú Thọ khu phố La Phù (thị trấn Thanh Thủy, huyện Thanh Thủy), cậu bé luôn tò mò, thích thú nhẩm theo các làn điệu Xoan cổ, mắt dõi theo từng động tác của đào, kép.


xoan1-1625820671
Hàng nghìn thành viên các CLB Hát Xoan và Dân ca Phú Thọ được truyền dạy và thực hành Hát Xoan. 

Về nhà, lúc nào bà hát là cháu lại cất giọng bi bô tập theo. Thấy cháu có hứng thú, bà mua chiếc trống nhỏ về dạy giữ nhịp với mục đích để cháu làm quen, không quấy phá những lúc bà bận rộn. Ai ngờ cháu học đến đâu nhớ đến đấy, mới hai tuổi đã biết đánh trống giữ nhịp các điệu đơn giản và đến nay đã đánh trống, hát dẫn cách chuẩn nhịp nhiều quả cách phức tạp. Nghe chuyện, nhiều người hiếu kỳ đến tận nhà xem cháu biểu diễn và đều tròn mắt ngạc nhiên, có người ngồi cả buổi xem hết các quả cách Xoan cổ do Đăng biểu diễn rồi tấm tắc thán phục “Đúng là bà nghệ nhân, cháu thần đồng”!. 

Nghe mọi người ngợi khen, bà Bình vui lắm dù đến giờ bà vẫn không lý giải nổi tại sao mình lại dành tình cảm, gắn bó với Xoan đến như thế. Công tác trong ngành văn hóa huyện, ngay từ những ngày đầu nhận nhiệm vụ, bà đã để tâm tìm hiểu các làn điệu dân ca Phú Thọ với mục đích chính là phục vụ công việc. Một lần tình cờ được xem phường Xoan An Thái (xã Phượng Lâu, thành phố Việt Trì) biểu diễn trong hội làng, bà mê mẩn, phấn chấn như tìm được báu vật. Mấy hôm sau, bà tìm đến nhà Nghệ nhân Nguyễn Thị Lịch- Trùm Phường Xoan An Thái xin theo học rồi tiếp tục đăng ký các lớp truyền dạy Hát Xoan do Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch, UBND huyện tổ chức…

Càng học, càng hiểu biết bà càng thấy Xoan có sức hấp dẫn, cuốn hút đến mê hoặc. Thành thục kỹ năng trình diễn,  phát huy vai trò tiền phong, gương mẫu của người cán bộ, đảng viên công tác trong lĩnh vực văn hóa, bà đã chủ động tham mưu với Huyện ủy, UBND huyện triển khai nhiều hoạt động bảo tồn, phát triển di sản văn hóa Hát Xoan ra cộng đồng. Từ năm 2012-2015, được sự chỉ đạo, phân công của UBND huyện, bà đã tham gia truyền dạy Hát Xoan tại 19 lớp cho 728 học viên.


boxtin1-1620447758
Xã Kim Đức, thành phố Việt Trì có ba trên tổng số bốn phường Xoan cổ là: Kim Đái, Phù Đức và Thét với gần 300 thành viên. Toàn xã hiện có 31 người được phong tặng danh hiệu Nghệ nhân Hát Xoan. Trong đó có ba nghệ nhân là đảng viên, bốn người được phong tặng danh hiệu Nghệ nhân Nhân dân, 12 người được phong tặng danh hiệu Nghệ nhân Ưu tú…


Với 40 CLB Hát Xoan và Dân ca Phú Thọ tại các xã, thị trấn và khu dân cư được thành lập, Thanh Thủy là huyện dẫn đầu trong việc đưa Hát Xoan ra khỏi tình trạng bảo vệ khẩn cấp. Cùng với đó, việc duy trì thường xuyên các hoạt động trình diễn Hát Xoan tại các di tích trên địa bàn; kết nghĩa CLB Hát Xoan xã Bảo Yên với phường Xoan An Thái; gắn hoạt động trình diễn Hát Xoan với định hướng phát triển du lịch của huyện đã tạo ra sức sống mới, “biến di sản thành tài sản” để phát triển bền vững. Những thành tích này đều có sự đóng góp tích cực của bà Phùng Thị Bình. 

Hơn 33 năm công tác tại Phòng Văn hóa và Thông tin huyện Tam Thanh, huyện Thanh Thủy, năm 2015, bà Bình được nghỉ chế độ hưu trí. Nghỉ hưu nhưng không nghỉ việc, vai trò tiền phong, gương mẫu của đảng viên, của Nghệ nhân Hát Xoan Phú Thọ được bà phát huy cao độ qua việc tích cực tham gia các hoạt động truyền dạy, phổ biến di sản Hát Xoan ra cộng đồng. Được tín nhiệm bầu làm Chủ nhiệm CLB Hát Xoan và Dân ca Phú Thọ khu phố La Phù, Phó Chủ nhiệm CLB Hát Xoan và Dân ca Phú Thọ thị trấn Thanh Thủy, bà vẫn thường xuyên truyền dạy, tổ chức luyện tập, tổ chức cho các thành viên trong CLB giao lưu, biểu diễn tại khắp các di tích, địa phương có lễ hội, sẵn sàng phục vụ các đoàn khách du lịch đến tham quan, nghỉ dưỡng tại các khu, điểm du lịch trên địa bàn…

Rất nhiều Bằng khen, Giấy khen của các cấp, các ngành trao tặng, ghi nhận thành tích, cống hiến trong mấy chục năm thực hành di sản Hát Xoan nhưng với bà Bình, niềm vui, tự hào lớn nhất vẫn là được thỏa nguyện đam mê, tâm huyết và được chứng kiến câu hát thờ Vua lan tỏa sâu rộng, trường tồn trên đất quê Thanh Thủy. Tâm nguyện của bà Bình cũng là của chung Đảng bộ, chính quyền và người dân trong huyện đã và đang trở thành hiện thực. Thế hệ thực hành diễn xướng di sản Hát Xoan đã hình thành và có sự tiếp nối bền vững mà câu chuyện “Bà nghệ nhân, cháu thần đồng” là một minh chứng ấn tượng.

Nhóm PV Chuyên đề

Ý kiến bạn đọc ( )
Bình luận bài viết
security