Quyền tự do ngôn luận và trách nhiệm trong thời đại số

Mới đây, lợi dụng sự kiện Hội nghị KOL toàn quốc lần thứ II (KOL Summit 2026) được tổ chức tại Thành phố Hồ Chí Minh, trên một số nền tảng mạng xã hội và trang thông tin tiếng Việt thiếu thiện chí ở nước ngoài xuất hiện nhiều bài viết xuyên tạc, vu khống chính quyền Việt Nam.

Quang cảnh Hội nghị KOL toàn quốc lần thứ II. Ảnh: Ban tổ chức

Đây vốn không phải chiêu trò mới, bởi mỗi khi đề cập tới vấn đề chuẩn mực trên không gian mạng, các thế lực thù địch, phần tử cực đoan lập tức gán ngay nhãn Nhà nước “kiểm soát”, “bịt miệng dân”, “siết vòng kim cô” với người dùng mạng xã hội nhằm công kích chế độ, bôi nhọ hình ảnh Việt Nam, chia rẽ người sử dụng mạng xã hội với chính quyền, âm mưu hình thành làn sóng phản kháng ngầm làm suy yếu chế độ.

Năm 2018, khi Quốc hội thông qua Luật An ninh mạng nhằm ngăn chặn tội phạm mạng, bảo vệ an ninh quốc gia và dữ liệu người dùng, tổ chức khủng bố Việt tân, RFA Tiếng Việt cùng một số tổ chức chống phá ở hải ngoại lập tức rêu rao “luật bịt miệng dân”, cho rằng đạo luật hủy hoại quyền tự do ngôn luận.

Gần đây hơn, khi Nghị định số 147/2024/NĐ-CP về quản lý, cung cấp, sử dụng dịch vụ internet và thông tin trên mạng có hiệu lực cuối năm 2024, áp dụng biện pháp kỹ thuật nhằm hạn chế tài khoản ảo, tin giả, cũng là quy định được nhiều quốc gia áp dụng, tuy nhiên các đối tượng đã dùng hình ảnh “vòng kim cô” để chỉ trích văn bản này.

Từ thực tế cho thấy, mỗi khi Việt Nam ban hành chính sách quản lý không gian mạng, dù là luật, nghị định hay một bộ quy tắc tự nguyện, các đối tượng chống phá đều tái sử dụng công thức quen thuộc: gán nhãn, quy chụp, kêu gọi can thiệp từ bên ngoài, biến mỗi chính sách thành cái cớ cho luận điệu “Việt Nam không có tự do ngôn luận”.

Chiêu bài đó tiếp tục được sử dụng với KOL Summit 2026 diễn ra ngày 7/9 vừa qua. Sự kiện quy tụ hơn 1.000 đại biểu, do Liên minh Niềm tin số phối hợp Công ty cổ phần VCCorp tổ chức, dưới sự bảo trợ của Bộ Công an, có sự tham gia của Cục An ninh mạng và phòng, chống tội phạm sử dụng công nghệ cao (A05), Hiệp hội An ninh mạng quốc gia.

Đây là diễn đàn thường niên, được khởi xướng từ tháng 8/2025, quy tụ người có ảnh hưởng (KOL), doanh nghiệp, nền tảng số, cơ quan báo chí cùng cơ quan quản lý nhà nước, tập trung vào những vấn đề thời sự của môi trường số: AI, thông tin sai lệch, trách nhiệm của người có ảnh hưởng, quyền tác giả và xây dựng niềm tin số, với thông điệp “Viral có tâm, ảnh hưởng có tầm”. Tại hội nghị, Liên minh Niềm tin số công bố Chương trình Tín nhiệm Người có ảnh hưởng.

Tuy nhiên, các đối tượng chống phá cố tình hướng lái dư luận hiểu rằng đây là sự kiện do Bộ Công an trực tiếp đứng ra tổ chức nhằm quản lý, giám sát KOL, từ đó vu cáo Nhà nước vi phạm tự do ngôn luận.

Từ thực tế cho thấy, mỗi khi Việt Nam ban hành chính sách quản lý không gian mạng, dù là luật, nghị định hay một bộ quy tắc tự nguyện, các đối tượng chống phá đều tái sử dụng công thức quen thuộc: gán nhãn, quy chụp, kêu gọi can thiệp từ bên ngoài, biến mỗi chính sách thành cái cớ cho luận điệu “Việt Nam không có tự do ngôn luận”.

Tiêu biểu, RFA đăng bài “Bộ Công an đội “vòng kim cô” sáng tạo nội dung lên các KOL”, xuyên tạc “ai không tuân thủ sẽ bị “niệm chú”; Luật Khoa tạp chí (trang mạng tự xưng là ấn phẩm báo chí độc lập, chuyên về pháp lý, chính trị, lịch sử liên quan Việt Nam) thì cho rằng các KOL “bị đưa vào lồng thể chế về mặt tổ chức”, nay “tiếp tục được yêu cầu phải kiểm duyệt các bình luận của người dùng”... Các bài viết có cùng nội dung quy chụp cơ quan quản lý đang tìm cách kiểm soát tiếng nói của người có ảnh hưởng trên không gian mạng.

Điều cả RFA lẫn Luật Khoa đều phớt lờ là cấu trúc của Bộ Tiêu chuẩn Hoạt động cho Người có ảnh hưởng và Nhà sáng tạo nội dung (phiên bản 1.0) mà họ đem ra chỉ trích là bộ quy tắc tự nguyện, áp dụng cho những cá nhân chủ động cam kết tham gia hoặc đăng ký chứng nhận. Nói cách khác, một KOL hoàn toàn có quyền không tham gia Liên minh Niềm tin số, không nhận nhãn “Tín nhiệm số”. Ranh giới phân biệt một chương trình tín nhiệm tự nguyện với một mệnh lệnh hành chính cưỡng chế là rõ ràng, song một số tổ chức, cá nhân cố tình “đánh lận con đen” nhằm gây hoang mang dư luận.

Tạp chí Luật Khoa còn bám vào Khoản 8.4, quy định người có ảnh hưởng phải chủ động báo cáo nền tảng, ẩn hoặc xóa bình luận nếu kênh của mình bị bên thứ ba lợi dụng để quy chụp như một biểu hiện “tiêu cực về chính trị, tôn giáo, dân tộc”. Đây là suy diễn vô căn cứ: nghĩa vụ này là điều kiện để giữ nhãn tự nguyện, không phải quy định pháp luật để xử phạt hành chính hay hình sự. Khoản 19.1 mà Luật Khoa trích dẫn cũng cho thấy hậu quả cao nhất chỉ là nhắc nhở, cảnh báo, yêu cầu gỡ nội dung, đình chỉ hoặc thu hồi chứng nhận, không can thiệp quyền tự do ngôn luận hay quyền hành nghề của bất kỳ ai.

Việc kiểm duyệt bình luận trên kênh cá nhân cũng không mới, vì mọi nền tảng mạng xã hội lớn từ lâu đã yêu cầu chủ kênh gỡ bỏ bình luận vi phạm quy tắc cộng đồng. Cần nói rõ, đây mới là phiên bản 1.0 của một bộ tiêu chuẩn lần đầu được xây dựng cho một lĩnh vực còn rất mới; những điểm chưa rõ ràng là phần cần góp ý, hoàn thiện qua thực tiễn, chứ không phải bằng chứng của một “âm mưu kiểm duyệt”.

Trên thực tế, đặt chuẩn mực nghề nghiệp cho người có ảnh hưởng là điều nhiều quốc gia đang triển khai. Tại Hàn Quốc, Ủy ban Tiêu chuẩn truyền thông (KCSC) có quyền yêu cầu gỡ nội dung vi phạm hoặc xử phạt hành chính tới hàng trăm triệu won. Tại Singapore, Cơ quan Phát triển truyền thông Infocomm (IMDA) ban hành Bộ Quy tắc ứng xử cho người sáng tạo nội dung, yêu cầu kiểm chứng nguồn tin trước khi đăng, tránh lan truyền nội dung kích động. Nhiều nước châu Âu cũng buộc người có ảnh hưởng công khai nội dung được tài trợ, chịu trách nhiệm pháp lý nếu chia sẻ thông tin sai lệch.

Tại Việt Nam, Luật Quảng cáo sửa đổi, có hiệu lực từ ngày 1/1/2026, quy định người có ảnh hưởng phải tuân thủ pháp luật về bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng, cung cấp tài liệu khi cơ quan chức năng yêu cầu, chịu trách nhiệm trước pháp luật về nội dung quảng cáo do mình chuyển tải. Bộ Tiêu chuẩn của Liên minh Niềm tin số vì thế đang đi cùng chiều với xu hướng quản trị người có ảnh hưởng trên thế giới: sức ảnh hưởng càng lớn, trách nhiệm càng phải lớn theo.

Trong một xã hội pháp quyền, quyền tự do ngôn luận luôn đi cùng trách nhiệm: mỗi người có quyền bày tỏ chính kiến, phản biện chính sách, nêu góc nhìn đa chiều, nhưng quyền đó không bao gồm quyền đưa thông tin sai sự thật, vu khống hay gây hậu quả mà không phải chịu trách nhiệm.

Cũng cần phân biệt giữa quản lý và cấm đoán. Trong một xã hội pháp quyền, quyền tự do ngôn luận luôn đi cùng trách nhiệm: mỗi người có quyền bày tỏ chính kiến, phản biện chính sách, nêu góc nhìn đa chiều, nhưng quyền đó không bao gồm quyền đưa thông tin sai sự thật, vu khống hay gây hậu quả mà không phải chịu trách nhiệm.

Tự do cho phép con người lên tiếng; trách nhiệm buộc mỗi người trả giá cho những gì mình phát ngôn. Hai nguyên tắc này không đối lập, mà song hành. Vì vậy, việc đặt ra chuẩn mực cho hoạt động của KOL không thể bị đánh đồng với “đội vòng kim cô” hay “niệm chú” như cách RFA và Luật Khoa tuyên truyền.

Thực tế đã cho thấy, mục tiêu thật sự đằng sau những luận điệu xuyên tạc nêu trên của các đối tượng cực đoan, thù địch chưa bao giờ quan tâm tới chính sách, mà là gieo hoài nghi, chia rẽ niềm tin giữa người dùng mạng xã hội với cơ quan quản lý, từng bước hình thành thái độ đề phòng, phản kháng trong một bộ phận công chúng. Nhận diện đúng động cơ xấu xa ấy cũng là cách để mỗi người tự trang bị cho mình “vắc-xin” trước thông tin xuyên tạc, đồng thời không tạo cơ hội cho các đối tượng xấu dẫn dắt, lợi dụng.

Theo nhandan.vn