Tục lấy “nước thiêng” nơi ngã ba Hạc

Tại ngã ba sông Bạch Hạc - nơi hội tụ của ba dòng sông Lô, sông Hồng và sông Đà - từ bao đời nay vẫn lưu truyền một nghi thức tâm linh vừa huyền bí vừa trầm tích tầng sâu văn hóa: Tục lấy nước thiêng. Không chỉ đơn thuần là việc múc một gáo nước giữa dòng chảy xiết, nghi lễ này chính là một “mã văn hóa” kết nối cội nguồn, chứa đựng khát vọng vĩnh hằng về sự sinh sôi, hòa hợp và trường tồn của dân tộc Việt.

Độc đáo dòng nước... ba màu

Đoàn thuyền được dùng để tiến hành các nghi thức "thỉnh" nước thiêng hằng năm ở ngã ba sông.

Đứng từ đền Tam Giang phóng tầm mắt ra xa, ngã ba sông Bạch Hạc hiện lên như một lòng chảo lớn, hứng trọn nguồn năng lượng của đất trời. Đây là điểm giao hòa “độc nhất vô nhị” của ba dòng sông lớn: Sông Hồng mang nặng phù sa đỏ rực, sông Lô cuồn cuộn một màu xanh ngọc bích và sông Đà dữ dội từ núi rừng Tây Bắc đổ về có màu sẫm đặc trưng...

Ông Nguyễn Loan - nguyên thủ từ Đền Tam Giang, người gốc Bạch Hạc, cho biết: Ba sắc nước ngàn đời nay không bao giờ hòa lẫn mà luôn tách biệt rõ rệt thành ba dải màu trải dài hàng nghìn mét trước khi quyện vào nhau chảy về biển lớn. Càng nhìn, càng thấy mênh mông, khoáng đạt và linh thiêng...

Ông Loan thông tin: Đặc biệt, đền Tam Giang - nơi thờ Thổ lệnh Đại vương, Thạch thần Đại vương và Hai Bà Trưng - từ bao đời nay được xem là “tọa độ tâm linh” trấn giữ vùng ngã ba sông. Nhiều nhà nghiên cứu văn hóa dân gian cho rằng: Trong tâm thức của cư dân vùng ven sông Hồng, nước tại điểm hội tụ Tam Giang là loại nước tinh khiết nhất, chứa đựng linh khí của cả ba dòng sông lớn nhất miền Bắc, hội tụ đủ “ngũ hành” và năng lượng của vạn vật. Cũng từ đó, tục lấy nước thiêng ra đời, gắn liền với các kỳ lễ hội lớn của vùng đất cội nguồn, đặc biệt là Giỗ Tổ Hùng Vương - Lễ hội Đền Hùng hàng năm.

Có thể nhận định, nhìn từ góc độ văn hóa học, tục lấy nước thiêng không phải hoạt động tự phát mà thể hiện một hệ thống nghi lễ khắt khe, tuân thủ chặt chẽ các nguyên tắc phong thủy và tín ngưỡng thờ nước (thủy thần) của cư dân nông nghiệp lúa nước, vẫn được người Bạch Hạc tuần tự hằng năm tổ chức.

Nghi lễ lấy nước thường diễn ra vào giờ Tý (từ 23h đêm hôm trước đến 1h sáng ngày hôm sau) hoặc lúc rạng sáng, thời điểm mà người xưa tin rằng mặt nước bình yên nhất, “âm dương giao hòa”, linh khí hội tụ cao nhất trong ngày. Để chuẩn bị cho lễ lấy nước, đoàn tế lễ đền Tam Giang gồm các cụ cao niên có uy tín, nhân thân tốt, tâm tính lành mạnh cùng các nam thanh nữ tú trong vùng phải chay tịnh trước đó nhiều ngày thực hành.

Tinh mơ, đoàn thuyền rước nước gồm thuyền rồng trang hoàng lộng lẫy, đi đầu là thuyền trống, cồng chiêng, theo sau là thuyền chở kiệu và bình chứa nước. Bình dùng để đựng nước thiêng (thường gọi là chum thiêng) phải làm bằng gốm được bọc vải đỏ. Gáo múc nước bắt buộc phải làm bằng gáo dừa lão hoặc đồng thau, buộc vào cán giang dài... từ từ tiến ra ngã ba sông, làm các thủ tục tâm linh để “thỉnh” nước thiêng rồi rước vào bờ...

Cầu kỳ việc “chọn luồng, lấy nước”

Nước thiêng nơi ngã ba sông sẽ được các cao niên dùng gáo đồng thỉnh lên chum để rước vào bờ sau nhiều nghi thức tâm linh.

Ông Loan kể: Khi đoàn thuyền ra đến đúng điểm “tam giang hội tụ” - nơi ba dòng nước đan vào nhau - người chủ lễ (thường là một chủ tế lão thành) sẽ dâng hương, đọc văn khấn xin phép Thủy thần, Sơn thần và Thổ địa. Sau ba hồi trống hiệu, người chủ tế dùng gáo múc từng gáo nước giữa dòng, nơi nước trong nhất và có luồng chảy xiết nhất, từ từ đổ vào choé.

“Nước lấy từ giữa dòng ngã ba sông không chỉ trong ngần mà dù để hàng năm trời trong chum đất vẫn giữ nguyên độ ngọt, không bao giờ có mùi hay lắng cặn. Đó là báu vật mà sông mẹ ban tặng cho dân làng” - cụ Phan Tiến Lập, một cao niên năm nay gần 80 tuổi ở làng Bạch Hạc chia sẻ.

Theo đó, sau khi nước thiêng được rước về đền Tam Giang sẽ được chia làm hai phần: Một phần dùng để thực hiện nghi thức “bao sái” (lau chùi) tượng thần, bài vị, dụng cụ thờ tự; phần còn lại dâng lên bàn thờ Tổ tiên trong các ngày lễ chính nhằm cầu mong quốc thái dân an, mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu. Và tục lấy nước ở ngã ba Hạc đã có sức sống bền bỉ qua hàng thiên niên kỷ, vượt qua bao thăng trầm, biến thiên của thời cuộc và những đổi thay trong đời sống xã hội...

Giải mã chuyện này, ông Nguyễn Văn Quý, nguyên Bí thư Đảng ủy phường Bạch Hạc cũ nhấn mạnh: Tục lấy nước thể hiện sự tri ân nguồn nước. Cư dân trồng lúa nước vùng châu thổ sông Hồng luôn sống phụ thuộc vào thiên nhiên. Nước vừa là nguồn sống, vừa là mối nguy cơ (thiên tai, lũ lụt). Do đó, tục lấy nước thiêng là phương thức con người biểu đạt sự kính sợ và lòng biết ơn đối với Thủy thần, mong muốn một năm “hòa điệu” giữa con người và tự nhiên.

Theo ông Quý, việc lấy nước tại điểm hội tụ này mang thông điệp tinh thần sâu sắc: Sự đoàn kết toàn dân tộc. Như hàng triệu người con đất Việt dù ở miền ngược hay miền xuôi, trong nước hay ngoài nước, đều hướng về một cội nguồn duy nhất.

Còn với đa số các nhà nghiên cứu dân gian khi nghiên cứu về tục lệ này, cho rằng còn một khía cạnh quan trọng nữa, đó là khát vọng tái sinh và trường tồn. Bởi, trong triết lý dân gian, nước đại diện cho yếu tố âm, cho tính nữ, sự sinh sôi nảy nở. Hành động rước nước thiêng về để “làm tươi mới” không gian tâm linh chính là một nghi thức mang ý nghĩa “tái sinh” vũ trụ, gột rửa những điều không may mắn và đón nhận sinh khí mới.

Những năm gần đây, các cấp, các ngành, địa phương đã có nhiều nỗ lực trong việc phục hồi, chuẩn hóa và nâng tầm nghi lễ rước nước thiêng ngã ba sông Bạch Hạc trong khuôn khổ Lễ hội Đền Hùng và Lễ hội đền Tam Giang. Nghi lễ không chỉ là hoạt động tâm linh nội bộ của cư dân địa phương mà đã trở thành một sản phẩm du lịch văn hóa đặc sắc, thu hút hàng triệu lượt du khách thập phương.

Nước thiêng sau khi lấy từ ngã ba sông, được rước lên bờ bởi đoàn trai tráng trong làng Bạch Hạc.

Ngoài tục lấy nước truyền thống, thì từ yếu tố tâm linh, nghề “lấy nước ngã ba sông” cũng xuất hiện ngay cạnh đền Tam Giang với hàng chục hộ làm nghề. Theo bà Phan Thị Thơm, tổ 6, phường Thanh Miếu, việc này có từ những năm 2000 từ nhu cầu của khách. Bà Thơm kể: “Mỗi khi có việc như sang cát, làm nhà, bao sái nơi thờ tự... là khách lại tìm về ngã ba Hạc để “xin nước” thiêng về làm thủ tục. Có người xin 1 - 2 can, có người hàng chục can, thậm chí nhiều khối. Khi khách có nhu cầu, liên hệ với các nhà đò, chúng tôi sẽ làm hộ các thủ tục, dẫn khách ra ngã ba sông để “xin nước” tùy theo nhu cầu, tiền nong không có giá nào cả, mà tùy tâm của khách”.

Tục lấy nước thiêng ngã ba sông Bạch Hạc không đơn thuần là một mảnh ghép ký ức hay hiện tượng mê tín thần quyền, mà là hiện thân của một di sản phi vật thể vô giá. Nó nhắc nhở mỗi người Việt Nam hôm nay về đạo lý “Uống nước nhớ nguồn”, về tinh thần gắn kết cộng đồng và tình yêu tha thiết với quê hương.

Và dẫu trải qua bao năm tháng, mạch ngầm văn hóa ấy vẫn như dòng nước ngã ba sông, chưa bao giờ ngừng chảy trong lòng dân tộc...

Quốc Hội