Quản lý, khai thác khoáng sản gắn với phát triển bền vững

Sau sắp xếp đơn vị hành chính, tỉnh Phú Thọ có không gian tài nguyên rộng hơn, chủng loại khoáng sản phong phú, tạo nguồn nguyên liệu quan trọng cho phát triển công nghiệp, xây dựng và hạ tầng. Tuy nhiên, để phát huy hiệu quả nguồn lực này, tỉnh cần tăng cường quản lý, tháo gỡ các điểm nghẽn trong khai thác, đồng thời kiểm soát chặt chẽ những tác động đến môi trường và đời sống người dân.

Phát huy nguồn lực tài nguyên

Với đặc điểm địa chất đa dạng, Phú Thọ hiện có 224 dự án khai thác khoáng sản được cấp phép, còn hiệu lực. Các loại khoáng sản khá phong phú, từ quặng sắt, than, antimon, đá vôi làm xi măng, kaolin - felspat, talc - dolomit đến đá xây dựng, đất sét, Theo báo cáo, 102 mỏ đá có tổng trữ lượng hơn 376,5 triệu m³; 46 mỏ cát, sỏi có tổng trữ lượng hơn 38,1 triệu m³; 25 mỏ đất sét làm gạch, ngói có trữ lượng hơn 8 triệu m³ và 15 mỏ đất san lấp có trữ lượng hơn 8,5 triệu m³. Bên cạnh đó là hơn 121 triệu tấn đá vôi, nguyên liệu sản xuất xi măng và đất sét xi măng; gần 3,2 triệu tấn kaolin - felspat... Đây là nguồn nguyên liệu quan trọng, góp phần đáp ứng nhu cầu sản xuất, xây dựng và phát triển kết cấu hạ tầng.

Tỉnh tăng cường quản lý hoạt động thu hồi, tận thu đất san lấp phát sinh từ các dự án trên địa bàn.

Những năm qua, công tác quản lý nhà nước về khoáng sản từng bước được tăng cường. Tỉnh đã ban hành các văn bản chỉ đạo, hướng dẫn; rà soát hoạt động cấp phép, khai thác, vận chuyển và sử dụng khoáng sản; đẩy mạnh thanh tra, kiểm tra, xử lý vi phạm. Mục tiêu là đưa hoạt động khai thác vào nền nếp, bảo đảm đúng quy hoạch, công suất được cấp phép, gắn với bảo vệ môi trường và sử dụng tiết kiệm tài nguyên.

Trong bối cảnh nhu cầu vật liệu xây dựng phục vụ các dự án hạ tầng ngày càng tăng, việc khai thác hiệu quả nguồn khoáng sản càng có ý nghĩa quan trọng. Mỗi mỏ đá, mỏ cát hay nguồn đất san lấp đều liên quan trực tiếp đến khả năng cung ứng vật liệu, tiến độ công trình và chi phí đầu tư. Tuy nhiên, khoáng sản là nguồn tài nguyên hữu hạn, nếu chỉ chú trọng lợi ích trước mắt, nguồn lực này có nguy cơ suy giảm, trong khi môi trường và cảnh quan phải gánh chịu những hệ lụy kéo dài.

Tháo gỡ điểm nghẽn, siết chặt quản lý

Thực tiễn cho thấy, giữa tiềm năng tài nguyên và khả năng khai thác hiệu quả vẫn còn những khoảng cách. Theo cơ quan chức năng, tình trạng khai thác đất san lấp trái phép có nguy cơ phát sinh do nhu cầu lớn, trong khi nguồn cung được cấp phép còn hạn chế. Hoạt động khai thác cát, sỏi lòng sông cũng tiềm ẩn nguy cơ ảnh hưởng đến dòng chảy, môi trường và an toàn. Tại một số khu vực khai thác đá, bụi, tiếng ồn và rung chấn từ hoạt động nổ mìn vẫn là những vấn đề cần kiểm soát.

Mỏ đá tại thôn Tiến Sơn, xã Liên Sơn được chấn chỉnh vi phạm, đưa hoạt động khai thác vào nền nếp, đúng quy định pháp luật.

Bên cạnh đó, một số khu vực đã được cấp phép nhưng chưa thể khai thác theo kế hoạch do vướng mắc về thủ tục đất đai, giải phóng mặt bằng hoặc chồng lấn quy hoạch. Công tác đấu giá quyền khai thác khoáng sản ở một số trường hợp còn khó khăn do thông tin, mức độ thăm dò chưa đáp ứng đầy đủ yêu cầu; chi phí thực hiện nghĩa vụ tài chính và đầu tư khai thác cũng tạo thêm áp lực. Những hạn chế này ảnh hưởng đến tiến độ đưa tài nguyên vào khai thác, đồng thời gây khó khăn cho việc điều tiết nguồn cung vật liệu xây dựng.

Theo đồng chí Nguyễn Phương Đông - Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường, quản lý khoáng sản không thể chỉ dừng ở cấp phép và kiểm tra sau cấp phép mà cần được thực hiện xuyên suốt vòng đời dự án, từ điều tra, đánh giá trữ lượng, đấu giá, cấp phép, giải phóng mặt bằng đến khai thác, chế biến, phục hồi môi trường và đóng cửa mỏ.

Trong điều kiện các dự án hạ tầng, đô thị, khu công nghiệp và dịch vụ tiếp tục được triển khai, nhu cầu vật liệu xây dựng sẽ tạo sức ép lớn hơn đối với nguồn tài nguyên. Nếu việc quản lý, điều tiết không theo kịp nhu cầu thị trường, chênh lệch cung - cầu có thể làm gia tăng nguy cơ khai thác trái phép. Ngược lại, khai thác thiếu kiểm soát sẽ dẫn đến thất thoát tài nguyên, tác động tiêu cực đến môi trường và phát sinh chi phí xã hội lâu dài.

Lực lượng chức năng kịp thời phát hiện, ngăn chặn khai thác cát trái phép tại khu vực hạ lưu sông Đà.

Để nâng cao hiệu quả quản lý, khai thác khoáng sản, tỉnh cần tiếp tục hoàn thiện cơ sở dữ liệu, tăng tính minh bạch; rà soát, bảo đảm sự đồng bộ giữa quy hoạch khoáng sản với quy hoạch sử dụng đất, xây dựng, giao thông, đô thị và các ngành liên quan. Đồng thời, tập trung tháo gỡ vướng mắc về đất đai, giải phóng mặt bằng đối với các khu vực đã được cấp phép đủ điều kiện khai thác; tăng cường kiểm tra tại những địa bàn, loại khoáng sản có nguy cơ xảy ra vi phạm.

Quan trọng hơn, cần chuyển từ tư duy khai thác tài nguyên đơn thuần sang khai thác gắn với nâng cao giá trị và trách nhiệm môi trường. Hiệu quả không chỉ được đo bằng trữ lượng đã khai thác mà còn phải thể hiện qua đóng góp cho sản xuất, nguồn thu ngân sách, việc làm, hiệu quả sử dụng tài nguyên và khả năng phục hồi môi trường sau khai thác.

Khoáng sản có thể tạo nguồn lực cho phát triển hôm nay, nhưng hiệu quả quản lý sẽ quyết định giá trị lâu dài của nguồn lực ấy. Khai thác đúng quy định, tiết kiệm tài nguyên, nâng cao giá trị sử dụng và gắn với trách nhiệm phục hồi môi trường là yêu cầu quan trọng để tỉnh phát huy tiềm năng khoáng sản, phục vụ phát triển kinh tế - xã hội bền vững.

Mạnh Hùng