Trăn trở nghề chế tác đá mỹ nghệ ở Hải Lựu

Nhờ thiên nhiên ưu đãi, xã Hải Lựu sở hữu nguồn tài nguyên đá thô dồi dào tại núi Thét với trữ lượng hàng triệu mét khối. Đây là nguồn nguyên liệu quý cho nghề chế tác đá mỹ nghệ. Tuy nhiên, do chưa được cấp phép khai thác quy mô lớn, hoạt động sản xuất vẫn mang tính nhỏ lẻ, manh mún. Bên cạnh đó, những năm gần đây, thị trường tiêu thụ, đặc biệt là xuất khẩu, gặp nhiều khó khăn, khiến nghề truyền thống đứng trước không ít thách thức.

Từ xa xưa, người dân Hải Lựu đã biết tận dụng nguồn tài nguyên “trời cho” để phục vụ sinh hoạt và sản xuất. Những sản phẩm ban đầu như máng đá, cối đá, chân cột... được tạo ra bằng phương pháp thủ công, tuy còn đơn giản nhưng lại có độ bền cao, đáp ứng nhu cầu thiết yếu của người dân trong vùng. Chính từ những sản phẩm mộc mạc ấy, nghề chế tác đá dần hình thành và trở thành một phần trong đời sống lao động của người dân địa phương.

Một góc trung tâm xã Hải Lựu.

Theo thời gian, cùng với sự phát triển của xã hội và nhu cầu thị trường, người dân Hải Lựu từng bước nâng cao nhận thức về giá trị của đá quê hương. Không chỉ dừng lại ở sản phẩm thô sơ, nhiều người đã chủ động học hỏi, nâng cao tay nghề chạm khắc. Nhờ sự cần cù, sáng tạo và tinh thần ham học hỏi, nghề chế tác đá ngày càng phát triển cả về kỹ thuật lẫn quy mô.

Hiện nay, các cơ sở tại Hải Lựu đã sản xuất hàng trăm loại sản phẩm đá mỹ nghệ đa dạng như tượng Phật, linh vật, bia đá, cuốn thư, chậu cảnh, cột đá... Không chỉ phục vụ nhu cầu sử dụng, các sản phẩm còn mang giá trị nghệ thuật cao, được chạm khắc tinh xảo, thể hiện sự khéo léo và tâm huyết của người thợ. Nhiều sản phẩm mang đậm bản sắc văn hóa truyền thống, góp phần gìn giữ và phát huy giá trị dân tộc.

Sản phẩm đá mỹ nghệ Hải Lựu không chỉ tiêu thụ trong nước mà còn xuất khẩu sang nhiều quốc gia và vùng lãnh thổ như Singapore, Đài Loan (Trung Quốc), Lào, Campuchia, Thái Lan, thậm chí một số nước châu Âu. Điều này góp phần khẳng định chất lượng và uy tín của sản phẩm, đồng thời nâng cao thu nhập cho người dân.

Nghề chế tác đá hiện là một trong những ngành kinh tế quan trọng của xã, mang lại doanh thu hàng chục tỷ đồng mỗi năm. Toàn xã có hơn 30 cơ sở, doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực này, thu hút hàng trăm lao động với mức thu nhập trung bình từ 9 -15 triệu đồng/người/tháng. Riêng trên địa bàn xã có 13 cơ sở chế tác, trong đó có 4 công ty TNHH, tạo việc làm thường xuyên cho gần 200 lao động. Tuy nhiên, do ảnh hưởng của dịch COVID-19 và suy thoái kinh tế toàn cầu, sản lượng tiêu thụ giảm mạnh, nhất là ở thị trường xuất khẩu.

Anh Nguyễn Văn Toàn, Giám đốc Công ty TNHH Toàn Trường - Doanh nghiệp chuyên sản xuất đá mỹ nghệ ở thôn Dân Chủ cho biết: Công ty hiện đang sản xuất gần 100 mặt hàng đá mỹ nghệ các loại như: Đèn đá, cột đá, lăng, bia mộ đá, các linh vật bằng đá... Công ty có 5 công nhân chuyên xẻ, đục, mài nhẵn sản phẩm đá thành phẩm, với mức lương từ 7-15 triệu đồng/người/tháng. Để duy trì sản xuất, công ty đầu tư nhiều loại máy cắt, mài hiện đại trị giá hàng tỷ đồng. Mỗi năm, doanh thu đạt từ 2 - 3 tỷ đồng. Công ty đang mở rộng các sản phẩm để ký hợp đồng các đơn hàng xuất khẩu.

Sản phẩm đá mỹ nghệ của Công ty TNHH Toàn Trường.

Trong khi đó, anh Hán Văn Hoàn - thợ chế tác đá giỏi cấp quốc gia chia sẻ, anh đã đầu tư gần 2 tỷ đồng để mở xưởng và mua sắm thiết bị. Trước năm 2020, xưởng của anh có từ 15 - 20 lao động, nhưng hiện chỉ còn 4 người do khó khăn trong tiêu thụ sản phẩm. Theo anh, nghề chế tác đá nặng nhọc, tiềm ẩn nhiều rủi ro về sức khỏe như bệnh về mắt, đường hô hấp, tai nạn lao động, trong khi chưa có bảo hiểm nghề nghiệp đầy đủ. Thu nhập hiện chỉ khoảng 300.000 - 500.000 đồng/ngày, thấp hơn trước.

Thợ chế tác đá giỏi cấp quốc gia Hán Văn Hoàn hoàn thiện sản phẩm tại xưởng.

Theo Chủ tịch UBND xã Hải Lựu Đỗ Duy Chiến, năm 2025, doanh thu từ nghề chế tác đá toàn xã ước đạt khoảng 20 - 30 tỷ đồng. Nghề chế tác đá đã tạo việc làm cho nhiều lao động, góp phần thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội của địa phương. Tuy nhiên, khó khăn lớn nhất hiện nay là dù có nguồn tài nguyên đá dồi dào, địa phương vẫn chưa được cấp phép khai thác. Người dân phải tận dụng nguồn đá nhỏ lẻ hoặc mua từ các tỉnh khác như Ninh Bình, Thanh Hóa, làm tăng chi phí sản xuất và giảm khả năng cạnh tranh.

Bên cạnh đó, dù đã được công nhận làng nghề truyền thống, việc đầu tư hạ tầng còn hạn chế. Cụm công nghiệp làng nghề quy mô 13 ha đã được quy hoạch nhưng chưa có kinh phí xây dựng, chưa thu hút được doanh nghiệp lớn.

Trước thực tế đó, nhiều cơ sở phải chuyển xưởng đến địa phương khác để thuận lợi sản xuất. Đây là điều đáng lo ngại đối với sự phát triển lâu dài của làng nghề. Vì vậy, người dân và chính quyền địa phương mong muốn các cấp có thẩm quyền sớm cấp phép khai thác đá, đầu tư hạ tầng cụm công nghiệp làng nghề và có chính sách hỗ trợ phù hợp để phát triển sản xuất. Đây là những giải pháp cần thiết nhằm duy trì và phát triển bền vững nghề chế tác đá mỹ nghệ Hải Lựu, góp phần thúc đẩy kinh tế địa phương trong thời gian tới.

Xuân Hùng