Hội tụ trí tuệ quốc gia, kiến tạo tương lai đất nước

Kỷ niệm 120 năm Ngày truyền thống Đại học Quốc gia Hà Nội không chỉ là dịp nhìn lại hành trình vẻ vang của một trung tâm đại học hàng đầu của đất nước, mà còn là thời khắc để suy ngẫm sâu sắc hơn về vai trò của tri thức, nhân tài, khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo trong kỷ nguyên phát triển mới. Từ bài phát biểu của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm tại buổi lễ, có thể thấy rõ một thông điệp lớn: Đại học Quốc gia Hà Nội phải tiếp tục là nơi hội tụ trí tuệ quốc gia, bồi đắp nhân tài, lan tỏa khát vọng học thuật và góp phần kiến tạo tương lai đất nước.

Có những thiết chế giáo dục không chỉ được ghi nhớ bằng tuổi đời, quy mô hay thành tích, mà bằng vai trò của nó trong lịch sử phát triển dân tộc. Đại học Quốc gia Hà Nội là một thiết chế như vậy. 120 năm hình thành và phát triển là chặng đường đủ dài để khẳng định vị trí đặc biệt của một trung tâm đại học hàng đầu, nơi đã góp phần đào tạo nhiều thế hệ trí thức, nhà khoa học, cán bộ lãnh đạo, chuyên gia, văn nghệ sĩ, những con người đã và đang đóng góp quan trọng vào sự nghiệp xây dựng, bảo vệ và phát triển đất nước.

Nhưng truyền thống nếu chỉ để tự hào, thì chưa đủ. Truyền thống lớn phải trở thành động lực lớn. Một đại học có bề dày truyền thống càng lớn thì trách nhiệm đối với tương lai càng nặng. Đại học Quốc gia Hà Nội hôm nay không chỉ đứng trước yêu cầu tiếp nối quá khứ vẻ vang, mà còn phải trả lời những câu hỏi mới của thời đại: Đất nước cần gì ở tri thức? Dân tộc cần gì ở nhân tài? Giai đoạn phát triển mới đòi hỏi gì ở một đại học mang hai chữ “Quốc gia”?.

Chương trình văn nghệ kỷ niệm 120 năm Ngày truyền thống Đại học Quốc gia Hà Nội.

Hai chữ “Quốc gia” không chỉ là danh xưng. Đó là tầm vóc, danh dự, trách nhiệm và sứ mệnh phụng sự đất nước. Một đại học quốc gia không thể chỉ đo mình bằng số lượng sinh viên, ngành đào tạo, công trình nghiên cứu hay thứ hạng quốc tế. Những thước đo ấy quan trọng, nhưng thước đo cao nhất vẫn là đóng góp thực chất cho quốc gia: Đào tạo được những con người như thế nào, tạo ra tri thức gì, giải quyết được vấn đề gì của đất nước, góp phần nâng cao năng lực cạnh tranh, sức mạnh mềm và vị thế Việt Nam ra sao.

Dân tộc ta từ xưa đã coi trọng hiền tài. “Hiền tài là nguyên khí quốc gia” không chỉ là một câu nói đẹp trong văn bia, mà là một triết lý phát triển. Chủ tịch Hồ Chí Minh từng căn dặn: “Một dân tộc dốt là một dân tộc yếu”. Trong bối cảnh hôm nay, lời dạy ấy càng có ý nghĩa sâu sắc. Cái “dốt” của thời đại mới không chỉ là thiếu chữ, thiếu học, mà còn là tụt hậu về khoa học công nghệ, yếu kém về năng lực quản trị, thiếu khả năng sáng tạo, không làm chủ được tri thức mới và thiếu bản lĩnh trong hội nhập quốc tế.

Vì vậy, nâng tầm trí tuệ Việt Nam không còn là nhiệm vụ riêng của ngành giáo dục. Đó là yêu cầu sống còn của phát triển quốc gia. Một đất nước muốn vươn lên không thể chỉ dựa vào tài nguyên, lao động giá rẻ hay lợi thế nhất thời. Muốn phát triển nhanh và bền vững, Việt Nam phải dựa vào con người, tri thức, khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo, văn hóa và năng lực tổ chức phát triển. Trong hành trình ấy, đại học phải đi trước.

Đại học đi trước không phải để đứng ngoài đời sống, mà để chuẩn bị cho đời sống những năng lực mới. Đại học đi trước trong đào tạo nhân tài, nghiên cứu khoa học, chuyển đổi số, tư vấn chính sách, kết nối quốc tế, xây dựng văn hóa học thuật liêm chính, khai phóng và trách nhiệm. Đại học đi trước để tạo nền tảng cho sự phát triển của đất nước; để tri thức trở thành sức mạnh phát triển, để nhân tài trở thành nguồn lực quốc gia, để khát vọng Việt Nam có nền tảng hiện thực.

Trong thế giới hôm nay, cạnh tranh giữa các quốc gia ngày càng là cạnh tranh về trí tuệ. Quốc gia nào làm chủ được trí tuệ nhân tạo, bán dẫn, dữ liệu lớn, công nghệ sinh học, vật liệu mới, năng lượng mới, công nghệ xanh, kinh tế số, kinh tế sáng tạo, quốc gia đó có cơ hội bứt phá. Quốc gia nào có đại học mạnh, viện nghiên cứu mạnh, doanh nghiệp sáng tạo mạnh, hệ sinh thái nhân tài mạnh, quốc gia đó có năng lực tự chủ cao hơn. Ngược lại, tụt hậu về tri thức sẽ dẫn đến tụt hậu về công nghệ, năng suất, thể chế, sức cạnh tranh và vị thế quốc gia.

Đó là lý do Đại học Quốc gia Hà Nội cần tiếp tục phát triển như một trung tâm hội tụ trí tuệ quốc gia. Hội tụ ở đây không chỉ là tập hợp đội ngũ giảng viên, nhà khoa học, sinh viên ưu tú, mà còn là khả năng quy tụ những ý tưởng lớn, chương trình nghiên cứu lớn, bài toán lớn của đất nước. Đại học Quốc gia Hà Nội phải là nơi Nhà nước có thể tìm đến khi cần luận cứ khoa học cho các quyết sách chiến lược; doanh nghiệp có thể tìm đến khi cần công nghệ, nhân lực và mô hình phát triển mới; địa phương có thể tìm đến khi cần giải pháp cho quản trị, phát triển bền vững, chuyển đổi số, bảo tồn di sản, phát triển văn hóa và nâng cao chất lượng sống của người dân.

Tri thức đại học không thể chỉ dừng lại trong giảng đường, phòng thí nghiệm hay những công bố khoa học. Tri thức phải được chuyển hóa thành chính sách tốt hơn, công nghệ hữu ích hơn, doanh nghiệp mạnh hơn, địa phương phát triển hơn và đời sống Nhân dân tốt đẹp hơn. Một công trình nghiên cứu chỉ thật sự có giá trị khi góp phần mở rộng hiểu biết, giải quyết vấn đề, nâng cao năng lực hành động của xã hội. Một chương trình đào tạo chỉ thật sự thành công khi tạo ra những con người không chỉ biết làm việc, mà còn biết sáng tạo, hợp tác, phụng sự và chịu trách nhiệm.

Muốn vậy, bản thân đại học cũng phải đổi mới mạnh mẽ. Không thể đào tạo con người cho tương lai bằng mô hình của quá khứ. Không thể phát triển nghiên cứu đỉnh cao nếu thiếu tự chủ học thuật, đầu tư dài hạn, trọng dụng nhân tài và môi trường sáng tạo. Không thể xây dựng đại học đẳng cấp nếu còn nặng tư duy hành chính, coi trọng hình thức hơn chất lượng, chạy theo số lượng hơn giá trị thực chất. Đại học cần được trao quyền nhiều hơn, nhưng cũng phải chịu trách nhiệm cao hơn; cần tự chủ hơn, nhưng cũng phải minh bạch hơn; cần hội nhập sâu hơn, nhưng cũng phải giữ vững bản sắc và trách nhiệm quốc gia.

Đại học Quốc gia Hà Nội có lợi thế đặc biệt của một đại học đa ngành, đa lĩnh vực. Trong thời đại mà các vấn đề lớn không còn nằm gọn trong một chuyên ngành, lợi thế ấy càng trở nên quan trọng. Biến đổi khí hậu không chỉ là vấn đề môi trường, mà còn là vấn đề kinh tế, xã hội, văn hóa và quản trị. Chuyển đổi số không chỉ là vấn đề công nghệ, mà còn là vấn đề con người, đạo đức, pháp luật và an ninh. Phát triển đô thị không chỉ là hạ tầng, mà còn là ký ức, bản sắc, không gian sống và chất lượng con người. Vì thế, chúng ta cần những đại học có khả năng kết nối tri thức, tạo ra cách tiếp cận liên ngành, xuyên ngành để giải quyết những bài toán phức tạp của đất nước.

Đặc biệt với Hà Nội, sự phát triển của Đại học Quốc gia Hà Nội càng có ý nghĩa sâu sắc. Hà Nội là Thủ đô nghìn năm văn hiến, trung tâm chính trị - hành chính quốc gia, đồng thời là nơi hội tụ giáo dục, khoa học, văn hóa và sáng tạo của cả nước. Một Hà Nội văn hiến, văn minh, hiện đại, hạnh phúc không thể thiếu những thiết chế trí tuệ mạnh. Đại học Quốc gia Hà Nội cần trở thành một trong những điểm tựa quan trọng để Thủ đô phát triển thành trung tâm tri thức, đổi mới sáng tạo, công nghiệp văn hóa, khoa học công nghệ và giao lưu học thuật có uy tín trong khu vực.

Từ Hà Nội, trí tuệ Việt Nam có thể được lan tỏa mạnh mẽ hơn ra cả nước và thế giới. Sức mạnh mềm của một quốc gia hôm nay không chỉ đến từ di sản, nghệ thuật, ẩm thực, du lịch hay truyền thống lịch sử, mà còn đến từ chất lượng đại học, uy tín học thuật, năng lực khoa học và hình ảnh những con người trẻ tự tin, sáng tạo, văn minh, bản lĩnh. Một công trình khoa học có giá trị, một sinh viên Việt Nam khẳng định được năng lực trong môi trường quốc tế, một chương trình hợp tác học thuật chất lượng cao cũng là cách Việt Nam kể câu chuyện của mình bằng ngôn ngữ của trí tuệ.

Nhưng trí tuệ Việt Nam không chỉ cần giỏi, mà còn cần có văn hóa. Đại học không chỉ đào tạo chuyên môn, mà còn phải bồi đắp nhân cách. Không chỉ trang bị kỹ năng, mà còn nuôi dưỡng lý tưởng. Không chỉ giúp người học thành công cá nhân, mà còn giúp họ hiểu trách nhiệm với cộng đồng, đất nước và dân tộc. Một nền đại học tiên tiến không thể chỉ tạo ra nguồn nhân lực cho thị trường, mà phải góp phần tạo ra những công dân có tri thức, đạo đức, bản lĩnh, lòng yêu nước và khát vọng cống hiến.

Đó chính là chiều sâu nhân văn của sứ mệnh đại học. Công nghệ càng phát triển nhanh, con người càng cần nền tảng giá trị vững chắc. Hội nhập càng sâu, bản sắc càng phải được gìn giữ. Cạnh tranh càng gay gắt, đạo đức học thuật và trách nhiệm xã hội càng phải được đề cao. Đại học Quốc gia Hà Nội cần là nơi khoa học gặp nhân văn, công nghệ gặp văn hóa, hội nhập gặp bản lĩnh dân tộc, sáng tạo gặp trách nhiệm phụng sự.

Từ sự kiện 120 năm Đại học Quốc gia Hà Nội, có thể nhìn thấy rõ hơn một yêu cầu lớn đối với giáo dục đại học Việt Nam: Phải chuyển từ tư duy đào tạo theo số lượng sang phát triển chất lượng; từ truyền đạt tri thức sang kiến tạo năng lực; từ nghiên cứu tách rời thực tiễn sang nghiên cứu gắn với phát triển; từ hội nhập hình thức sang hội nhập thực chất; từ tự hào truyền thống sang hành động để xứng đáng với truyền thống.

Hội tụ trí tuệ quốc gia, kiến tạo tương lai đất nước không phải là một khẩu hiệu xa vời. Đó là nhiệm vụ bắt đầu từ từng giảng đường, từng phòng thí nghiệm, từng người thầy, từng sinh viên, từng công trình nghiên cứu, từng ý tưởng sáng tạo. Khi những điều ấy được thực hiện bền bỉ, đại học sẽ không chỉ là nơi đào tạo con người, mà trở thành một lực lượng mở đường cho tương lai.

Đại học Quốc gia Hà Nội, với truyền thống 120 năm và vị thế đặc biệt của mình, đang đứng trước một chặng đường mới. Chặng đường ấy đòi hỏi khát vọng lớn hơn, đổi mới mạnh mẽ hơn, chuẩn mực cao hơn và trách nhiệm sâu sắc hơn. Bởi từ những trung tâm trí tuệ như vậy, đất nước có thêm niềm tin để bước vào kỷ nguyên phát triển mới; từ những thế hệ sinh viên, nhà khoa học, trí thức hôm nay, một Việt Nam hùng cường, thịnh vượng, văn minh và hạnh phúc đang dần được tạo dựng từ hôm nay.

PGS.TS Bùi Hoài Sơn