Hồn lúa trong lễ cơm mới giữa mùa vàng ở Miền Đồi

Giữa những triền ruộng bậc thang vàng óng ở Miền Đồi, xã Thượng Cốc, tiếng chiêng Mường ngân vang theo bước chân đoàn rước vía lúa. Những bông lúa trĩu hạt, mâm cơm mới cùng lời khấn của thầy Mo gửi gắm lòng biết ơn trời đất, tổ tiên và ước vọng về cuộc sống no đủ, bình an. Lễ mừng cơm mới tại Lễ hội ruộng bậc thang Miền Đồi để lại những ấn tượng sâu sắc về nét đẹp văn hóa truyền thống của đồng bào Mường.

Thực hiện nghi lễ mo cúng Thành hoàng làng, tổ tiên và các vị thần linh với những lễ vật mang đậm nét sinh hoạt của đồng bào Mường.

Hạt gạo mới và lời cầu mùa no ấm

Cuối tháng Mười, lúa ở Miền Đồi bước vào mùa chín. Trên những sườn núi, từng thửa ruộng bậc thang nối nhau thành những đường cong mềm mại, vàng óng dưới nắng thu. Giữa không gian ấy, tiếng chiêng, tiếng nhạc cụ dân tộc vang lên rộn rã. Đồng bào dân tộc Mường trong trang phục truyền thống cùng nhau thực hiện nghi lễ rước vía lúa - một trong những hoạt động mang đậm dấu ấn văn hóa tại Lễ hội ruộng bậc thang Miền Đồi.

Với đồng bào Mường, cây lúa, hạt gạo từ lâu đã gắn bó mật thiết với đời sống vật chất và tinh thần. Hạt gạo không chỉ nuôi sống con người mà còn tượng trưng cho sự no đủ, sức sống và ước vọng bình yên. Bởi vậy, khi mùa màng hoàn tất, các gia đình chuẩn bị những sản vật do chính mình làm ra như gạo mới, thịt gà, thịt lợn, xôi, rượu cần... để dâng cúng, cảm tạ trời đất, tổ tiên đã phù hộ cho mùa màng tốt tươi.

Trong 3 năm gần đây, Lễ mừng cơm mới ở Miền Đồi được tổ chức với quy mô cộng đồng, trở thành điểm nhấn văn hóa của Lễ hội ruộng bậc thang. Từ một nghi lễ gắn với đời sống của người bản địa được đưa vào không gian sinh hoạt chung, tạo cơ hội để người dân, nhất là thế hệ trẻ và du khách tìm hiểu phong tục, tín ngưỡng của đồng bào Mường.

Trong những lễ vật mang đậm nét sinh hoạt của đồng bào Mường, cơm gạo mới giữ vị trí đặc biệt. Đó là thành quả của một mùa lao động, được người dân dâng lên Thành hoàng làng với lòng thành kính và biết ơn.

Thầy Mo Bùi Văn Minh, người thực hiện nghi lễ, cho biết, Lễ mừng cơm mới của người Mường không có ngày tổ chức cố định mà gắn với mùa lúa chín. Khi lúa trên đồng ngả vàng, có thể thu hoạch, người dân mới chọn ngày làm lễ.

Việc chọn thời điểm tổ chức cho thấy sự gắn bó mật thiết giữa nghi lễ truyền thống với nhịp sống sản xuất nông nghiệp. Với người Mường, phải có hạt gạo mới mới có lễ tạ ơn mùa màng.

Một nét đặc biệt của nghi lễ là hai vật dụng mang tên “kha” và “khuốc” theo tiếng Mường. Theo thầy Mo Bùi Văn Minh, các vật dụng này được đặt trong không gian cúng lễ, gắn với quan niệm thu gom, tiễn đưa những điều không tốt lành.

Trong nghi lễ, các vị thần được thỉnh mời về chứng giám, thụ hưởng lễ vật và phù hộ cho dân làng. Những điều không tốt, ô uế, bệnh dịch được tượng trưng thu gom vào vật dụng nghi lễ để đưa về mường Trời. Qua đó, người Mường gửi gắm mong muốn ruộng vườn, bản làng và mỗi gia đình luôn sạch lành, bình yên.

Lễ mừng cơm mới không chỉ là dịp tạ ơn thần linh đã phù hộ mùa màng mà còn gửi gắm ước vọng “mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu, súc vật sinh sôi nảy nở, con người mạnh khỏe, trẻ con chóng lớn, người già sống lâu”.

Giữa những triền ruộng bậc thang Miền Đồi, nơi nhiều thế hệ người dân đã cần mẫn khai phá đất đai, tạo dựng ruộng nương, lời cầu mùa no ấm càng trở nên gần gũi. Hạt gạo mới được dâng lên tổ tiên hôm nay cũng là cách con cháu tưởng nhớ những người đi trước đã tạo dựng nên những thửa ruộng bậc thang, trao truyền kinh nghiệm canh tác và nếp sống cho các thế hệ mai sau.

Giữ hồn văn hóa Mường qua những mùa lúa

Lễ hội ruộng bậc thang Miền Đồi năm 2026 diễn ra từ ngày 24 đến ngày 25/10, thu hút hàng nghìn người dân và du khách đến tham quan, trải nghiệm. Giữa không khí rộn ràng của ngày hội, Lễ mừng cơm mới mang một sắc thái riêng, bởi đây là dịp để cộng đồng cùng nhìn lại một mùa lao động, nhớ về cội nguồn và trao truyền những giá trị văn hóa cho thế hệ sau. Với người dân nơi đây, lễ cúng cơm mới vốn là phong tục gần gũi trong đời sống. Khi được tổ chức tại lễ hội, nghi lễ trở thành không gian sinh hoạt văn hóa chung, nơi người già có dịp nhắc lại truyền thống, lớp trẻ được trực tiếp chứng kiến và tìm hiểu những nghi thức của dân tộc mình.

Miền Đồi mùa lúa chín trở thành điểm đến du lịch. Lễ mừng cơm mới lưu giữ và tiếp nối những giá trị văn hóa Mường.

Miền Đồi mùa lúa chín trở thành điểm đến du lịch. Lễ mừng cơm mới lưu giữ và tiếp nối những giá trị văn hóa Mường.

Đồng chí Bùi Mạnh Cường - Phó Chủ tịch UBND xã Thượng Cốc, cho biết: Việc tổ chức Lễ hội ruộng bậc thang Miền Đồi không chỉ nhằm tôn vinh vẻ đẹp thiên nhiên, bảo tồn danh lam thắng cảnh mà còn tri ân các bậc tiền nhân đã dày công khai phá, tạo nên những thửa ruộng bậc thang, mang lại cuộc sống ấm no cho người dân. Địa phương xác định bảo tồn di sản là nền tảng, khai thác du lịch là động lực phát triển, hướng tới xây dựng Thượng Cốc trở thành điểm đến “Bản sắc, an toàn, thân thiện”.

Từ định hướng ấy, việc duy trì Lễ mừng cơm mới trong khuôn khổ lễ hội có ý nghĩa thiết thực. Bởi sức hấp dẫn của Miền Đồi không chỉ nằm ở những triền ruộng vàng óng hay cảnh sắc núi rừng mà còn ở những giá trị văn hóa được gìn giữ qua nhiều thế hệ. Việc đưa nghi lễ truyền thống vào không gian lễ hội cũng đặt ra yêu cầu gìn giữ ý nghĩa nguyên bản, sự trang nghiêm và vai trò chủ thể của người dân địa phương.

Giữa nhịp sống hôm nay, khi Miền Đồi đang từng bước trở thành điểm đến du lịch, Lễ mừng cơm mới nhắc nhở một điều giản dị: Hạt gạo không chỉ nuôi sống con người mà còn nuôi dưỡng lòng biết ơn, tình cộng đồng và ý thức gìn giữ cội nguồn. Để mỗi mùa lúa chín, cùng với sắc vàng trải dài trên những cung ruộng, những giá trị văn hóa Mường lại được tiếp nối qua các thế hệ.

Hồng Duyên