Vị ngọt vùng đất gió

Cuối năm, khi nắng nghiêng dần trên những triền đồi Cao Phong, sắc vàng của cam bắt đầu lan qua tán lá, men theo lối đi đất đỏ, phủ lên vùng đồi quen với dốc và gió. Cam ở đây không chín vội. Quả giữ vỏ dày, ruột vàng sậm, vị ngọt sâu và thơm lâu. Chính sự chậm rãi ấy đã làm nên tên tuổi cam Cao Phong suốt hơn nửa thế kỷ.

Cuối năm, khi nắng nghiêng dần trên những triền đồi Cao Phong, sắc vàng của cam bắt đầu lan qua tán lá, men theo lối đi đất đỏ, phủ lên vùng đồi quen với dốc và gió. Cam ở đây không chín vội. Quả giữ vỏ dày, ruột vàng sậm, vị ngọt sâu và thơm lâu. Chính sự chậm rãi ấy đã làm nên tên tuổi cam Cao Phong suốt hơn nửa thế kỷ.

Từ một vùng đất nhiều thử thách, cây cam đã bám rễ, đi qua không ít lần được – mất để trở thành đặc sản, mang lại sinh kế ổn định và niềm tin cho người trồng hôm nay.

Hơn nửa thế kỷ trước, Cao Phong chưa phải là vùng cây ăn quả. Đồi dốc, tầng đất mỏng, nắng nhiều, mưa thất thường. Những năm đầu thập niên 1960, khi Nông trường quốc doanh Cao Phong hình thành, cam được đưa lên trồng trong tâm thế vừa làm vừa thử. Gốc cam gùi lên đồi, đặt xuống nền đất còn lẫn sỏi đá; cây sống được đã là may, nói đến quả ngọt khi ấy là chuyện xa.

Cam vẫn ở lại. Những công nhân nông trường năm xưa gắn đời mình với cây cam bằng cách kiên nhẫn học đất, học nước, học cả cách chấp nhận rủi ro. Từ cam Sành đến cam Xã Đoài, cam Canh, mỗi giống là một lần dò đường. Có vụ đậu quả rồi rụng trắng gốc; có năm cây xanh mà không cho thu hoạch. Nhưng từng lớp kinh nghiệm được tích lũy, từng thửa đồi dần “thuộc” cam hơn.

Bước sang những năm 2000, khi kinh tế thị trường mở ra, cam Cao Phong tìm được vị trí của mình. Cùng với đó là sự thay đổi trong tư duy sản xuất: không còn trồng theo thói quen, mà bắt đầu tính đến chất lượng, thời vụ và khả năng tiêu thụ. Những vườn cam không cho quả dồn dập, nhưng ổn định hơn; vị ngọt cũng dần định hình theo thổ nhưỡng và khí hậu riêng của vùng đồi này.

Từ những gốc cam trồng trong thử thách, Cao Phong hình thành nên một vùng quả ngọt có ký ức, có lớp lang lịch sử. Quả cam hôm nay vì thế không chỉ mang vị nắng mưa, mà còn chứa trong đó cả một quãng đường dài của sự gắn bó với đất. Nền tảng ấy mở lối cho vùng cam bước sang giai đoạn mới – khi giữ được vị ngọt quan trọng không kém việc làm ra nhiều quả.

.

Sau những vòng thăng trầm, Cao Phong không chọn cách trở lại bằng mở rộng diện tích. Con đường được lựa chọn thận trọng hơn: giữ đất, giữ giống, giữ chất lượng. Những vườn cam già cỗi được phá bỏ để tái canh; cây giống sạch bệnh dần thay thế các gốc cam đã qua chu kỳ kinh doanh. Người trồng cam bắt đầu tính kỹ từng khâu, từ chăm sóc, thu hoạch đến đầu ra sản phẩm.

Niên vụ 2025-2026, sản lượng cam Cao Phong ước đạt 3.273,44 tấn, giá bán bình quân dao động 10.000-25.000 đồng/kg. Con số không còn ở mức cao nhất của những năm “vàng son”, nhưng phản ánh một thực tế khác: cam đang được làm ra trong trạng thái ổn định hơn, rủi ro được kiểm soát tốt hơn.

Sự chuyển dịch thể hiện rõ trong cách làm. VietGAP không còn là khẩu hiệu trên giấy, mà trở thành yêu cầu cụ thể ở nhiều vườn cam. Nhật ký chăm sóc được ghi chép; phân bón, thuốc bảo vệ thực vật được kiểm soát; thời điểm thu hái được tính toán để quả đạt độ chín phù hợp. Cam không hái sớm để chạy theo giá, cũng không để quá già làm giảm chất lượng. Vị ngọt vì thế đậm, sâu và lưu vị.

Cùng với sản xuất, khâu tiêu thụ được mở rộng theo hướng liên kết. Hợp tác xã đứng ra gom sản phẩm, chuẩn hóa đóng gói, kết nối với siêu thị, chợ đầu mối và sàn thương mại điện tử. Quả cam rời đồi không đi đơn lẻ, mà nằm trong chuỗi có truy xuất nguồn gốc. Việc được bảo hộ chỉ dẫn địa lý “Cao Phong” cũng đặt ra yêu cầu cao hơn: thương hiệu không chỉ là cái tên, mà là cam kết về chất lượng.

Không dừng lại ở cam tươi, những năm gần đây, Cao Phong kéo dài “vòng đời” của cam bằng các sản phẩm chế biến. Từ những quả đạt chất lượng nhưng không phù hợp bán tươi, người trồng và hợp tác xã tìm cách giữ lại vị ngọt theo cách khác: cam sấy lạnh, trà detox cam, cam ngâm mật ong, tinh dầu vỏ cam... Cách làm này không ồ ạt, nhưng giúp hạn chế lãng phí và mở thêm hướng tiêu thụ ổn định ngoài mùa chính vụ.

Chiều xuống trên các sườn đồi Cao Phong, vườn cam khép lại một ngày thu hái. Quả còn sót lại ánh lên sắc vàng ấm, như giữ chút nắng cuối ngày. Từ những gốc cam trồng trong gian khó đến những sản phẩm chế biến hôm nay, vị ngọt của Cao Phong không đến từ sự vội vàng, mà từ cách con người đi chậm cùng đất.

Cam vì thế không chỉ là cây trồng chủ lực, mà trở thành ký ức, sinh kế và niềm tin của một vùng đồi nhiều nắng gió. Chín theo nhịp riêng, chắc tay hơn mỗi mùa, cam Cao Phong giữ lại điều quý nhất: vị ngọt bền lâu của đất và người.

Nội dung: Hải Yến - Trình bày: Ngọc Tùng

Xuất bản: 4:05:02:2026:07:24