Đánh thức giá trị Di tích quốc gia đặc biệt Hang Xóm Trại

Nằm ở sườn phía Đông của núi Khụ Trại, Hang Xóm Trại thuộc xóm Trại Sào, xã Mường Vang là nơi có sự phát hiện đầu tiên và nhiều nhất các di tích khảo cổ học thuộc Văn hóa Hòa Bình - văn hóa khảo cổ nổi tiếng không chỉ tồn tại ở Việt Nam mà còn ở các nước khác trong khu vực Đông Nam Á.

Bếp lửa và cảnh quan sinh hoạt của con người thời Văn hóa Hòa Bình được phục dựng tại Hang Xóm Trại.

Giá trị nổi bật

Hang Xóm Trại được biết đến là một loại hình di sản nhân văn kiểu thung lũng đá vôi rất đặc hữu, tiêu biểu của khu vực Đông Nam Á. Qua nhiều lần thám sát và khai quật, các nhà khoa học đánh giá đây là một trong những di tích Văn hóa Hòa Bình có tầng văn hóa dày, bộ di vật phong phú nhất về công cụ đá. Tổng thể hiện vật đá ở đây cho thấy kỹ thuật chế tác công cụ đá khá điêu luyện.

Sự có mặt của nhiều rìu mài lưỡi cùng kết quả phân tích tuổi tuyệt đối bằng phương pháp giám định phóng xạ carbon đủ cơ sở xếp di tích vào sơ kỳ thời đại Đá mới Việt Nam và khu vực Đông Nam Á. Di tồn văn hóa ở Hang Xóm Trại là bằng chứng sớm nhất về tư tưởng mỹ thuật nguyên thủy ở Việt Nam.

Ngoài hiện vật bằng đá, xương, sừng, gốm, trong hang còn thu được khá nhiều tàn tích các vỏ nhuyễn thể và thực vật. Đặc biệt, quá trình khai quật đã tìm thấy các mảnh vỏ trấu, thóc và một số hạt gạo cháy dở nằm ở độ sâu từ 0 - 80cm trong tầng văn hóa. Đây có thể là nhóm di vật thuộc các giai đoạn muộn sau này.

Hạt thóc cổ được lưu giữ và trưng bày tại không gian Lễ hội Khai hạ Mường Vang Xuân Bính Ngọ 2026.

Tư liệu thu được ở Hang Xóm Trại cho thấy đây vừa là nơi cư trú, vừa là nơi chế tác đồ đá, đồ xương và để mộ táng của cư dân Văn hóa Hòa Bình. Dấu tích cư trú là liên tục, nhiều giai đoạn, minh chứng bởi sự có mặt với số lượng lớn công cụ đá đã qua sử dụng, đồ gốm có vệt đen dấu đun nấu, mảnh xương động vật có vết đập, chặt, chẻ, vỏ loài ốc nước ngọt. Các tàn tích động vật do con người săn bắt, thu hái đưa về hang ăn và bỏ lại, tạo thành tầng văn hóa dày, có vết tích than tro, bếp lửa, đá kê làm nơi chế tác.

Những mẫu di vật tìm thấy cùng phương pháp hiệu chỉnh vòng cây (một can thiệp hiệu quả nhằm chính xác hóa các số đo từ lượng carbon phóng xạ) đã giải mã những bí ẩn trong quá khứ, xác định Hang Xóm Trại là di tích cư trú của người tiền sử với nhiều giai đoạn, từ khoảng 21.000 năm đến 2.500 năm cách ngày nay. Với giá trị nổi bật, Hang Xóm Trại được xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt năm 2024.

Nghi thức rước Mệ Vua Hoàng Bà và Vía hạt lúa nghìn năm từ Hang Xóm Trại về Lễ hội Khai hạ Mường Vang.

Điểm đến khám phá văn hóa, lịch sử độc đáo

Xã Mường Vang vừa tiến hành phục dựng, đồng thời lần đầu tổ chức lễ hội Mường Vang gắn với không gian di tích Hang Xóm Trại. Sự kiện không chỉ là điểm đến trải nghiệm văn hóa dân tộc Mường đặc sắc, mà còn thu hút hàng nghìn người dân và du khách đến tham quan, khám phá di tích quốc gia đặc biệt này.

Anh Đặng Tuấn Chinh - phường Cầu Giấy (Hà Nội) chia sẻ: Tham quan và dâng hương tại di tích, tôi rất hứng thú khi tận mắt chứng kiến các hiện vật, di vật và nghe kể về đời sống, sinh hoạt của người tiền sử; ấn tượng sâu sắc với nguồn gốc, sự phát triển của cha ông và dấu ấn nền văn hóa xa xưa.

Đông đảo du khách tham quan, khám phá Di tích quốc gia đặc biệt Hang Xóm Trại.

Hiện nay, một nửa diện tích lòng hang được tái tạo mặt bằng và tầng văn hóa, tái hiện không gian sinh hoạt bên bếp lửa của người tiền sử. Khu vực bao quanh di tích được xây tường bao, lối đi, cổng nhằm bảo vệ tuyệt đối phần lõi của di tích.

Vùng đệm của di tích được giữ nguyên trạng và tăng cường trồng cây xanh, tạo sinh thái tự nhiên cùng thảm thực vật phong phú cũng là một điểm nhấn trong công tác bảo tồn, phát huy tác dụng di tích.

Cạnh lối đi vào di tích dựng một ngôi chùa nhỏ có tên chữ “Trại Sơn Cốc Tự” là nơi dâng hương tưởng nhớ các tiền nhân, thể hiện sự tôn kính và thỏa mãn nhu cầu tín ngưỡng của cộng đồng dân cư địa phương.

Du khách tham quan, chiêm ngưỡng các hiện vật thu thập, khai quật ở Hang Xóm Trại được trưng bày tại Bảo tàng Hùng Vương cơ sở 3 - phường Hòa Bình.

Các hiện vật thu thập được sau các cuộc thám sát và khai quật tại di tích đang được bảo quản, trưng bày tại các điểm tham quan hấp dẫn du khách trong và ngoài nước, gồm: Bảo tàng Hùng Vương (cơ sở 3), phường Hòa Bình; Bảo tàng Lịch sử quốc gia Việt Nam. Ngoài ra, một phần di vật được lưu trữ, trở thành kho mẫu quan trọng phục vụ công tác nghiên cứu khảo cổ học tiền sử Việt Nam và khu vực.

Đồng chí Bùi Văn Lịnh - Bí thư Đảng ủy xã Mường Vang khẳng định: Di tích Hang Xóm Trại được bảo vệ, bảo quản nguyên trạng và phát huy giá trị, nhất là từ sau khi được xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt, nhiều đoàn khách đã đến tham quan, tìm hiểu. Các cơ quan quản lý văn hóa, nhà nghiên cứu, cấp ủy, chính quyền và Nhân dân địa phương tăng cường kết nối với Hiệp hội Du lịch Việt Nam, hội khám phá hang động, hội những người yêu mến Văn hóa Hòa Bình trong nước và trên thế giới xúc tiến truyền thông, quảng bá nhằm phát huy giá trị văn hóa, lịch sử của di tích khảo cổ học đặc biệt này.

Bùi Minh