Giữ vùng chè cổ, mở sinh kế mới

Giữa những sườn núi quanh năm bảng lảng sương mây ở Pà Cò, khoảng 1.400 cây chè Shan tuyết cổ thụ vẫn vươn tán trên triền đá. Có cây tuổi đời hàng trăm năm, thân lớn đến vài người ôm. Từ loài cây mọc tự nhiên và ít được chú ý, chè Shan tuyết nay đã trở thành sản phẩm OCOP 4 sao, góp mặt trong những hành trình khám phá vùng cao.

Giữ rừng chè cổ, Pà Cò đang mở rộng vùng nguyên liệu, kết nối người dân với doanh nghiệp để nâng cao giá trị của từng búp chè. Cách làm ấy vừa gìn giữ hương vị riêng của núi rừng, vừa tạo thêm sinh kế lâu dài cho đồng bào Mông.

Người Mông ở Pà Cò gắn bó với những cây chè Shan tuyết qua nhiều thế hệ.

Đánh thức hương chè

Ở độ cao hơn 1.000m so với mực nước biển, chè Shan tuyết mọc xen giữa rừng, hấp thụ hơi ẩm của sương và khí lạnh vùng cao. Thân cây xù xì, phủ rêu phong, địa y; những búp non vừa hái phủ lớp lông tơ trắng mịn - đặc điểm tạo nên tên gọi Shan tuyết. Để hái được búp trên những tán cây cao, người dân phải trèo lên, men theo từng cành.

Cây chè đã gắn bó với đời sống đồng bào Mông ở Pà Cò qua nhiều thế hệ. Người dân lưu truyền câu chuyện chim Phượng Hoàng mang hạt chè đến núi Pà Háng. Hạt rơi xuống, ngậm sương, bén rễ vào đá rồi lớn thành rừng. Theo thời gian, diện tích chè thu hẹp, nhưng nhiều cây cổ thụ vẫn được các gia đình gìn giữ. Đó không chỉ là nguồn gen quý mà còn là một phần ký ức của cộng đồng người Mông vùng cao.

Ông Khà A Gia ở thôn Pà Cò kể, trước kia chè cứ mọc tự nhiên. Người dân hái lá về sao, chủ yếu để pha nước uống trong gia đình. Có thời điểm cây chè gần như bị bỏ quên khi người dân tập trung trồng ngô, mận, đào để lo cuộc sống. Những thân chè già vẫn sừng sững trên sườn núi, dù giá trị chưa được nhìn nhận đúng mức.

Tán chè cổ thụ cao, người dân phải dùng thang mới có thể lựa hái những búp vừa độ. Thời điểm thu hái từ tháng 3 đến tháng 9 hằng năm.

Bước ngoặt đến từ sự tham gia của doanh nghiệp và chính sách hỗ trợ phát triển sản xuất tại vùng đồng bào dân tộc thiểu số. Công ty TNHH Sản xuất và Kinh doanh giống cây trồng Phương Huyền (phường Hoà Bình) phối hợp với chính quyền, người dân rà soát cây chè cổ, nhân giống và xây dựng vùng nguyên liệu. Người trồng chè được hướng dẫn chăm sóc, thu hái đúng quy cách; sản phẩm sau thu hoạch được doanh nghiệp thu mua, chế biến.

Ông Phàng A Gàng ở thôn Chà Đáy lựa chè trước khi bán cho đơn vị thu mua, chế biến.

Năm 2017, tỉnh Hòa Bình cũ phê duyệt chủ trương hỗ trợ xây dựng xưởng chế biến chè Shan tuyết tại Pà Cò với tổng mức đầu tư khoảng 4,5 tỷ đồng, diện tích 335m2. Đến năm 2019, xưởng hoàn thành, công suất thiết kế khoảng 5 tấn búp tươi/ngày, tạo thêm mắt xích kết nối người trồng chè với thị trường.

Cũng trong năm 2019, chè Shan tuyết Pà Cò được công nhận sản phẩm OCOP 4 sao cấp tỉnh. Từ thức uống quen thuộc trong mỗi gia đình người Mông, chè được đóng gói, xây dựng thương hiệu và đưa đến các điểm bán tại Hà Nội, Hải Phòng, Thành phố Hồ Chí Minh cùng một số tỉnh, thành khác.

Chè Shan tuyết Pà Cò được đóng gói, xây dựng thương hiệu và đưa ra thị trường sau nhiều năm chủ yếu được sao để dùng trong mỗi gia đình.

Vùng nguyên liệu được mở rộng lên khoảng 115ha, trên 90% diện tích cho thu hoạch ổn định. Hàng trăm hộ dân ở các bản Mông tham gia cung cấp nguyên liệu. Trong số đó có gia đình ông Sùng A Phai ở Xà Lĩnh, ông Sùng A Sía ở Chà Đáy và ông Sùng A Pha ở Pà Cò. Có đầu ra, người dân quan tâm hơn đến chăm sóc, đốn tỉa, thu hái và bảo vệ những cây chè cổ. Mỗi lứa búp bán ra góp thêm một khoản thu, đưa cây chè từng mọc tự nhiên giữa rừng trở thành một phần của đời sống kinh tế trong bản.

Cùng với sản xuất, rừng chè cổ thụ trở thành điểm trải nghiệm trong hành trình khám phá Pà Cò. Du khách có thể đi giữa những thân chè già, xem người dân trèo cây hái búp, tìm hiểu cách sao chè rồi thưởng thức trà ngay tại bản. Sản vật địa phương được giới thiệu trong chính không gian đã nuôi dưỡng nó, gắn với cảnh quan vùng cao và đời sống văn hóa của đồng bào.

Giữ giá trị ở lại với người trồng chè

Sở hữu quần thể chè cổ thụ và sản phẩm OCOP 4 sao là lợi thế, nhưng để chè Shan tuyết trở thành sinh kế chủ lực vẫn còn nhiều việc phải làm.

Đồng chí Sùng A Chênh - Bí thư Đảng uỷ xã Pà Cò cho biết: “Vùng nguyên liệu còn phân tán; kỹ thuật chăm sóc, thu hái chưa đồng đều; liên kết tiêu thụ chưa thực sự bền vững. Xưởng chế biến đã được đầu tư, song hiệu quả còn phụ thuộc vào khả năng tổ chức nguồn nguyên liệu và duy trì đầu ra ổn định”.

Trước yêu cầu đó, địa phương tập trung thực hiện bảo vệ quần thể chè cổ. Ngày 31/7/2025, UBND tỉnh ban hành văn bản số 1390, giao UBND xã Pà Cò chủ trì, phối hợp với các đơn vị liên quan lập hồ sơ đề nghị công nhận quần thể chè Shan tuyết cổ thụ là Cây Di sản Việt Nam.

Việc kiểm kê, xác định tuổi cây, khoanh vùng bảo vệ giúp địa phương nắm rõ nguồn tài nguyên hiện có. Những cây sinh trưởng tốt, cho năng suất và chất lượng búp ổn định sẽ được tuyển chọn làm cây đầu dòng, phục vụ nhân giống và bảo tồn nguồn gen.

Những thân chè Shan tuyết cổ thụ phủ rêu phong là nguồn gen quý đang được xã Pà Cò kiểm kê, khoanh vùng bảo vệ.

Theo bà Nguyễn Thị Tâm - Giám đốc Công ty TNHH Sản xuất và Kinh doanh giống cây trồng Phương Huyền, độ cao và khí hậu tạo nên chất lượng riêng của chè Shan tuyết Pà Cò. Hương vị ấy cần được gìn giữ ngay từ vùng nguyên liệu. Trong chuỗi sản xuất, doanh nghiệp đảm nhiệm liên kết, hướng dẫn kỹ thuật, chế biến và mở thị trường; người dân trực tiếp chăm cây, giữ rừng chè và quyết định chất lượng của mỗi lứa búp.

Nghị quyết số 41 năm 2025 của HĐND tỉnh tiếp thêm nguồn lực cho vùng chè. Giai đoạn 2026-2030, tỉnh định hướng hỗ trợ khoảng 500ha chè Shan tuyết, mức tối đa 50 triệu đồng/ha đối với vùng đáp ứng yêu cầu về quy mô và điều kiện thực hiện. Với Pà Cò, chính sách này mở ra cơ hội nâng cao chất lượng giống, hoàn thiện kỹ thuật đốn tỉa, thu hái; đầu tư công cụ sản xuất, đường vào vùng nguyên liệu, sơ chế và bảo quản sau thu hoạch.

Nếu được triển khai theo vùng liên kết, nguồn lực sẽ hạn chế đầu tư phân tán, giúp doanh nghiệp có nguyên liệu đồng đều, đồng thời tạo điều kiện để người dân thuận lợi hơn trong tiêu thụ sản phẩm.

Chè Shan tuyết được người dân sao thủ công, gìn giữ hương vị đặc trưng của vùng núi cao Pà Cò.

6 tháng đầu năm nay, giá trị sản xuất nông, lâm nghiệp và thủy sản của Pà Cò đạt 174,9 tỷ đồng, bằng 51,4% kế hoạch. Chè Shan tuyết được địa phương tiếp tục xác định đây là cây trồng chủ lực, với hướng đi là nâng cao chất lượng, tổ chức sản xuất hàng hoá, xây dựng thương hiệu và mở rộng thị trường. Đích đến vẫn là nâng giá trị mỗi lứa búp, để người trồng chè được hưởng lợi nhiều hơn từ sản vật họ đang gìn giữ.

Thưởng trà ngay tại bản giúp du khách hiểu thêm hương vị, tập quán và đời sống của đồng bào Mông ở Pà Cò.

Quần thể chè hàng trăm năm tuổi là món quà thiên nhiên và cha ông để lại cho Pà Cò. Bảo tồn những thân chè già vì thế phải gắn với cuộc sống của cộng đồng trực tiếp chăm sóc, khai thác. Khi mỗi lứa chè đem lại nguồn thu tương xứng, người dân có thêm động lực giữ cây, doanh nghiệp có vùng nguyên liệu ổn định và những rừng chè trên triền đá ở Pà Cò có thêm cơ hội được trao truyền trọn vẹn qua nhiều thế hệ.

Nguyễn Yến