Hát Xoan làng cổ - Âm vang di sản vùng Đất Tổ
Nhắc đến Phú Thọ - vùng đất cội nguồn của dân tộc Việt Nam, chúng ta không chỉ nhớ đến Đền Hùng linh thiêng, nơi thờ các Vua Hùng đã có công dựng nước, mà còn ấn tượng sâu sắc với một loại hình nghệ thuật dân gian đặc sắc: Hát Xoan. Trải qua hàng nghìn năm lịch sử, hát Xoan không chỉ là di sản văn hóa phi vật thể quý giá mà còn là “linh hồn” của đời sống tinh thần người dân Đất Tổ. Ngày nay, di sản ấy đang được hồi sinh mạnh mẽ, trở thành điểm nhấn hấp dẫn trong phát triển du lịch văn hóa của tỉnh Phú Thọ.
Hát Xoan có nguồn gốc từ thời đại Hùng Vương, gắn liền với các nghi lễ thờ cúng tổ tiên và cầu mong quốc thái dân an, mùa màng bội thu. Đây là loại hình dân ca nghi lễ, còn được gọi là hát cửa đình hay “khúc môn đình”, kết hợp hài hòa giữa ca hát, múa và nhạc cụ dân gian. Những làn điệu Xoan được trình diễn chủ yếu vào mùa xuân - thời điểm khởi đầu của một năm mới, mang ý nghĩa thiêng liêng trong đời sống tâm linh của người Việt.
.
Không cầu kỳ về hình thức, hát Xoan chinh phục lòng người bằng sự mộc mạc, chân thành. Lời ca giản dị nhưng sâu lắng, nhịp phách rõ ràng, khỏe khoắn, hòa quyện cùng tiếng trống nơi cửa đình tạo nên âm thanh vừa rộn ràng vừa linh thiêng. Trong mỗi tiết mục, múa và hát luôn song hành, tái hiện sinh động những sinh hoạt đời thường của cư dân nông nghiệp xưa như cấy lúa, bắt cá, mừng hội... Qua đó, hát Xoan không chỉ là nghệ thuật mà còn là bức tranh phản ánh đời sống văn hóa, tín ngưỡng của cộng đồng.
.
Hát Xoan gồm ba chặng hát, mở đầu là Chặng hát thờ (hát nghi lễ). Đây là phần mở đầu, diễn ra trang nghiêm tại cửa đình nhằm dâng lễ, ca ngợi công đức các Vua Hùng và thần linh. Lời ca mang tính thiêng liêng, nhịp điệu chậm rãi, thể hiện lòng thành kính của phường Xoan trước tổ tiên. Thứ hai là Chặng hát quả cách, sau phần nghi lễ là chặng hát đối đáp giữa đào và kép. Nội dung phong phú, vừa mang tính thử tài ứng đối, vừa thể hiện tình cảm, sự tinh tế trong lời ca, điệu múa.
Các nghệ nhân phường Xoan Kim Đái trình diễn tại miếu Lãi Lèn.
Đây là phần giàu tính nghệ thuật, thu hút người nghe bởi sự linh hoạt, dí dỏm. Thứ ba là Chặng hát hội, người hát và người xem cùng hòa mình vào những làn điệu vui tươi, thể hiện ước vọng về cuộc sống no đủ, hạnh phúc, mùa màng bội thu. Chặng hát hội tạo nên sự gắn kết cộng đồng và khép lại buổi hát trong niềm hân hoan.
Một trong những yếu tố làm nên sức hấp dẫn đặc biệt của hát Xoan là không gian diễn xướng. Các làn điệu Xoan thường được biểu diễn tại những ngôi đình, miếu cổ kính như miếu Lãi Lèn, đình Thét, đình An Thái, đình Hùng Lô... Đây không chỉ là nơi sinh hoạt văn hóa cộng đồng mà còn là không gian linh thiêng gắn với tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương. Trong khung cảnh ấy, tiếng trống, lời hát, điệu múa của các nghệ nhân và đào - kép Xoan hòa quyện, tạo nên một không khí vừa trang nghiêm, vừa gần gũi, để lại ấn tượng sâu sắc trong lòng người xem.
Chủ thể của hát Xoan là các nghệ nhân thuộc bốn phường Xoan gốc: Phù Đức, Kim Đái, Thét và An Thái. Họ chính là những “báu vật nhân văn sống”, giữ vai trò quan trọng trong việc bảo tồn và truyền dạy di sản. Từ chỗ chỉ còn vài nghệ nhân cao tuổi có khả năng truyền dạy, đến nay, nhờ sự quan tâm của chính quyền và cộng đồng, số lượng nghệ nhân đã tăng lên đáng kể, với hàng trăm người tham gia thực hành và truyền dạy hát Xoan. Điều này cho thấy sức sống mạnh mẽ và khả năng hồi sinh của di sản trong đời sống hiện đại.
Nhằm khai thác hiệu quả giá trị di sản, năm 2013, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Phú Thọ đã xây dựng chương trình “Hát Xoan làng cổ” gắn với các tour du lịch phục vụ du khách về dự Giỗ Tổ Hùng Vương. Đến năm 2018, sản phẩm du lịch này chính thức được công bố, trở thành một trong những tour đặc trưng của tỉnh. Trong hành trình này, du khách không chỉ được tham quan Khu di tích lịch sử Đền Hùng, Bảo tàng Hùng Vương mà còn được trải nghiệm đời sống văn hóa tại các làng cổ, tham gia gói bánh chưng, giã bánh giày - những phong tục gắn liền với truyền thuyết Lang Liêu.
Nghệ nhân Nhân dân Nguyễn Thị Lịch - Trùm phường Xoan An Thái chia sẻ: Tham gia chương trình “Hát Xoan làng cổ” ngay từ năm đầu tổ chức, phường Xoan An Thái luôn xác định trách nhiệm gìn giữ và truyền dạy di sản. Chúng tôi không chỉ biểu diễn mà còn tận tâm hướng dẫn lớp trẻ, giúp họ hiểu và yêu làn điệu truyền thống, góp phần lan tỏa giá trị văn hóa, để hát Xoan phát triển bền vững trong đời sống cộng đồng.
CLB hát Xoan và dân ca Hùng Lô trình diễn điệu hát ru mời rượu.
Điểm nhấn đặc biệt của chương trình chính là trải nghiệm hát Xoan tại các đình, miếu cổ. Tại đây, du khách được trực tiếp thưởng thức các làn điệu Xoan cổ do các nghệ nhân trình diễn, thậm chí có thể tham gia hát, múa cùng họ. Những trải nghiệm này không chỉ giúp du khách hiểu hơn về di sản mà còn tạo nên sự kết nối cảm xúc mạnh mẽ, vượt qua rào cản ngôn ngữ và văn hóa.
.
Việc phát triển sản phẩm du lịch “Hát Xoan làng cổ” không chỉ góp phần bảo tồn di sản, chương trình còn tạo ra sản phẩm du lịch đặc thù, giúp “giữ chân” du khách ở lại lâu hơn với Phú Thọ. Quan trọng hơn, nó đã khơi dậy niềm tự hào và ý thức gìn giữ di sản trong cộng đồng. Những làn điệu mộc mạc, sâu lắng ấy không chỉ là âm thanh của quá khứ mà còn là nhịp cầu nối giữa truyền thống và hiện đại, giữa con người hôm nay với cội nguồn dân tộc.
Nội dung: Phương Thanh - trình bày: đinh tú
