Người “đánh thức” hương sả bản Dao

Sáng sớm, khi lớp sương còn lảng bảng trên những nương sả trải dài ở vùng đồi phường Thống Nhất, trong khu nhà xưởng nhỏ của HTX Nông nghiệp Bản Dao - Thống Nhất đã rộn ràng tiếng máy. Giữa mùi hương sả dịu mát, một người phụ nữ đã ngoài 70 tuổi vẫn nhanh nhẹn kiểm tra từng mẻ nguyên liệu, hỏi han công việc của từng lao động. Đó là bà Nguyễn Thị Bình - Chủ tịch Hội đồng quản trị, Giám đốc HTX - người đã dành hơn một thập kỷ gắn bó với cây sả, mở ra sinh kế bền vững cho bà con dân tộc thiểu số.

Năm 2025, bà Nguyễn Thị Bình (thứ 3 từ phải sang) vinh dự tham gia đối thoại với Thủ tướng Chính phủ Phạm Minh Chính tại Hội nghị thúc đẩy bình đẳng giới và phát huy vai trò của phụ nữ trong phát triển kinh tế - xã hội.

Người đánh thức hương sả trên vùng đồi khô

Phường Thống Nhất có vùng đất đồi dốc, khô cằn, thiếu nước. Trong nhiều năm, cây sả được người dân lựa chọn là cây trồng chủ lực, bởi khả năng thích nghi với thổ nhưỡng nơi đây. Có thời điểm giá sả khá cao, sản phẩm làm ra đến đâu tiêu thụ hết đến đó. Thế nhưng, sự thuận lợi ban đầu cũng kéo theo vòng luẩn quẩn quen thuộc của sản xuất nông nghiệp. Khi nhiều hộ dân ồ ạt mở rộng diện tích trồng sả, nguồn cung tăng nhanh khiến giá giảm mạnh, không ít hộ rơi vào cảnh lao đao.

“Có thời điểm bà con phải đốt bỏ cả ruộng sả vì không tiêu thụ được. Nhìn cảnh đó tôi trăn trở rất nhiều. Nếu cứ bán nguyên liệu thô thì cây sả mãi bấp bênh theo thị trường” - bà Bình nhớ lại.

Cơ duyên đến với bà Bình từ những chuyến đi học hỏi mô hình kinh tế do Chi hội Phụ nữ tổ chức. Trong những lần tham quan thực tế, bà nhận ra một hướng đi khả thi: chiết xuất tinh dầu từ cây sả. Theo bà, chỉ khi chuyển từ bán nguyên liệu sang chế biến sâu, sản phẩm mới có thể nâng cao giá trị và đứng vững trước biến động thị trường. Ý tưởng ấy dần trở thành hiện thực khi năm 2015, HTX Nông nghiệp Bản Dao - Thống Nhất chính thức được thành lập.

Những ngày đầu, HTX gần như bắt đầu từ con số 0. Vốn ít, kinh nghiệm hạn chế, cơ sở vật chất thiếu thốn, HTX phải thu mua sả của bà con rồi thuê cơ sở bên ngoài chế biến tinh dầu. Chi phí cao, lợi nhuận thấp, việc đi lại cũng vất vả, song HTX vẫn cam kết bao tiêu toàn bộ sản lượng sả cho bà con. Khi nỗi lo đầu ra được tháo gỡ, niềm tin của người trồng sả cũng dần được gây dựng.

Gieo hương sả, mở lối sinh kế

Từ trong gian khó, bà Nguyễn Thị Bình đã cùng phụ nữ dân tộc Dao ở phường Thống Nhất tạo ra những bước đi mang tính đột phá để đưa hương sả bay xa.

Năm 2019, đề án “Trồng và chế biến tinh dầu sả theo chuỗi giá trị nhằm cung cấp các sản phẩm an toàn cho người sử dụng, thân thiện với môi trường” của bà Bình đạt giải tại cuộc thi “Phụ nữ và tương lai của nền kinh tế xanh”. Từ giải thưởng này, HTX nhận được khoản hỗ trợ 150 triệu đồng.

Dù không phải số tiền lớn, nhưng với một HTX còn non trẻ, đây là nguồn lực quý. Từ nền tảng đó, bà Bình tiếp tục vận động các thành viên góp vốn và vay thêm ngân hàng để đầu tư khoảng 500 triệu đồng xây dựng nhà xưởng, mua dây chuyền chưng cất tinh dầu.

Khi chủ động được khâu chế biến, HTX bước sang giai đoạn phát triển mới. Chất lượng tinh dầu ổn định hơn, quy trình sản xuất được chuẩn hóa, chi phí giảm trong khi giá trị sản phẩm tăng lên rõ rệt.

Không dừng lại ở sản xuất, bà Bình còn chú trọng xây dựng thương hiệu, thiết kế bao bì, nhãn mác và quảng bá sản phẩm. Nhờ đó, tinh dầu sả chanh của HTX dần được người tiêu dùng biết đến. Năm 2021, trong giai đoạn dịch Covid-19 bùng phát, nhu cầu sử dụng tinh dầu tăng cao, sản phẩm của HTX liên tục “cháy hàng”. Thách thức của đại dịch lại trở thành cơ hội để sản phẩm khẳng định chất lượng và uy tín trên thị trường.

Cây sả chanh trên đất đồi phường Thống Nhất từng bước trở thành sản phẩm được người tiêu dùng ưa thích.

Hành trình hơn một thập kỷ phát triển đã ghi dấu nhiều cột mốc đáng nhớ. Năm 2020, tinh dầu sả chanh của HTX được công nhận là sản phẩm công nghiệp nông thôn tiêu biểu cấp tỉnh. Năm 2021, sản phẩm đạt OCOP 3 sao cấp tỉnh. Năm 2022 tiếp tục được công nhận sản phẩm công nghiệp nông thôn tiêu biểu cấp khu vực. Năm 2023 được bình chọn là sản phẩm tiêu biểu các tỉnh phía Bắc. Đến năm 2024, sản phẩm lọt Top 3 “Người tiêu dùng yêu thích”, đồng thời giành giải thưởng Mai An Tiêm của Liên minh HTX Việt Nam.

Từ 20 thành viên ban đầu, đến nay HTX đã có 86 thành viên, 100% là đồng bào dân tộc thiểu số với mức thu nhập ổn định từ 5 - 6 triệu đồng/người/tháng. Không dừng lại ở tinh dầu sả, những năm gần đây, HTX tiếp tục mở rộng sang các sản phẩm như cam, bưởi, mật ong, măng..., đồng thời chế biến thêm tinh dầu cam, bưởi, quế từ nguồn nguyên liệu địa phương.

Năm 2025, sản phẩm “Bưởi bản Dao Thống Nhất” và “Cam bản Dao Thống Nhất” của HTX được công nhận sản phẩm OCOP 3 sao, giúp hơn 4ha cam của người dân tiêu thụ thuận lợi.

Ông Nguyễn An Hà - Phó Chủ tịch UBND phường Thống Nhất cho biết: "HTX Nông nghiệp Bản Dao - Thống Nhất là một trong những HTX tiêu biểu của địa phương. Nhiều năm qua, HTX đã giúp người trồng sả và các hộ sản xuất nông nghiệp trên địa bàn và vùng lân cận có đầu ra ổn định, đồng thời tạo việc làm, góp phần giảm nghèo bền vững cho người dân".

Bà Nguyễn Thị Bình, Giám đốc HTX Nông nghiệp Bản Dao - Thống Nhất với các sản phẩm của HTX.

Ở tuổi ngoài 70, bà Nguyễn Thị Bình vẫn chưa nghĩ đến chuyện nghỉ ngơi. Những ngày này, bà cùng các thành viên HTX đang nghiên cứu kế hoạch đưa củ sả sang thị trường Nhật Bản bằng việc đầu tư thêm máy móc, chuẩn hóa quy trình sản xuất và đáp ứng các tiêu chuẩn khắt khe của thị trường quốc tế.

“Chúng tôi mong muốn tiếp tục được Nhà nước hỗ trợ về vốn, trang thiết bị và đào tạo chuyển đổi số trong sản xuất, quảng bá sản phẩm, để nông sản của bà con có thể vươn tới những thị trường lớn hơn” - bà Bình chia sẻ.

Câu chuyện của bà Nguyễn Thị Bình không chỉ là thành công của một sản phẩm nông nghiệp, mà còn là minh chứng cho tinh thần dám nghĩ, dám làm của một người phụ nữ nông thôn trên vùng đất còn nhiều gian khó. Ở tuổi thất thập, bà vẫn miệt mài đồng hành cùng bà con bản Dao tìm hướng phát triển kinh tế bền vững trên chính những triền đồi khô cằn - nơi hương sả hôm nay trở thành niềm hy vọng cho cả một cộng đồng.

Mạnh Hùng