The Odyssey - Mượn chuyện ngàn xưa

The Odyssey – phim bom tấn Hollywood kinh phí 250 triệu USD của đạo diễn Christopher Nolan - cha đẻ Oppenheimer đang tạo ra cơn sốt toàn cầu với doanh thu vượt chi phí làm phim chỉ sau 3 ngày công chiếu. Phòng vé Việt cũng đang tăng nhiệt với mê cung thần thoại này.

Trường ca Odyssey của đại thi hào Hy Lạp cổ đại Homer trải qua gần 3.000 năm có thể được xem là câu chuyện của mọi câu chuyện, người hùng của mọi người hùng, hành trình của mọi cuộc hành trình. Sức sống phi thời gian của tác phẩm đến từ việc phản ánh trải nghiệm con người ở tầng sâu thẳm nhất, mà người ở thời đại nào cũng nhìn thấy mình trong đó.

Điểm cuối của hành trình

Các bộ phim của Nolan hầu như đều là hành trình của những con người, mà mở đầu thường mang vác sứ mệnh cao cả, và điểm cuối lại trở về với những thân phận giản dị, chân thực nhất của mình. Trong Interstellar, phi hành gia Cooper rời Trái Đất để tìm cách cứu cả nhân loại. Nhưng rồi, ông đã vượt qua cả vũ trụ, phá vỡ quy luật thời gian và không gian chỉ để tìm đường về nhà với tư cách là một người cha. Dark Knight Trilogy cũng là hành trình tìm đường trở về của Batman khi anh phải cố vượt qua mất mát, nỗi đau, niềm thù hận để cuối cùng trở về lại thân phận Bruce Wayne chứ không phải dưới lớp cải trang của Batman nữa.

Đến với The Odyssey, Odysseus (tài tử Matt Damon thủ vai) rời gia đình và vương quốc của mình để tham gia cuộc chiến thành Troy, với tư cách một vị vua anh minh, một vị tướng gan dạ và mưu trí. Trên cuộc hành trình chiến đấu và tìm đường về nhà suốt 20 năm đó, các tước vị của ông dần bị bỏ lại. Khi đặt chân về đến quê hương, ông chỉ còn là một người đàn ông già nua, mới tỉnh dậy từ cơn mất trí nhớ, và phải cải trang thành một ông lão ăn xin tới mức người hầu trung thành của ông cũng không thể nhận ra. Odysseus không trở về với tư cách một vị vua để giành lại ngai vàng, mà chỉ muốn trở về làm một người chồng và người cha, rồi ra đi biệt xứ như một kẻ vô danh trên con đường mưu cầu sự bình yên sau một đời chinh chiến.

Odysseus biết rõ nhà của mình ở Ithaca, nhưng sau cuộc chiến ông chưa muốn về nhà bởi biết rằng mình không còn là chính Odysseus nữa. Kế hoạch ‘con ngựa thành Troy’ của ông đã dẫn đến một tội ác chiến tranh kinh hoàng, biến ông thành một kẻ vỡ vụn bởi ám ảnh tội lỗi.

Phức cảm hậu chiến ngàn năm

Thật diệu kỳ khi một câu chuyện được viết từ thế kỷ 7 TCN vẫn có thể khiến con người ở năm 2026 đồng cảm, với việc xoáy sâu vào tội lỗi và hội chứng chấn thương hậu chiến. Thứ phức cảm tội lỗi này đã được Nolan khám phá trong bộ phim trước đó của ông là Oppenheimer (phim hay nhất, đạo diễn xuất sắc nhất Oscar 2024) qua nỗi ân hận của một nhà khoa học tạo ra vũ khí nguyên tử mang sức mạnh của thánh thần, vĩnh viễn đẩy nhân loại sang một thời kỳ mới, ám ảnh mới.

The Odyssey cũng là câu chuyện con người báng bổ luật lệ của thần thánh bằng những cuộc chiến hung tàn và đẫm máu, về cái cách mà lòng tử tế dần biến mất, nhân tính bị tha hóa bởi quyền lực và lòng tham. Người Hy Lạp cổ đại sống theo luật của thần Zeus: nếu một người lạ xuất hiện trước cửa nhà bạn, bạn phải tiếp đãi họ tử tế, và đổi lại, khách cũng phải đối xử tử tế với chủ nhà. Nói cách khác: ta phải đối xử với người khác theo cách ta muốn được đối xử.

Đồng hành Odysseus già nua trong hành trình về nhà là hiện thân của nữ thần Athena (diễn viên Zendaya) mà chỉ ông nhìn thấy. Nguồn: Universal Pictures

Nên khi được trao tặng một món quà là con ngựa gỗ, người dân thành Troy đã tuân theo luật của thần Zeus đón nhận và đưa nó vào sâu trong tòa thành kiên cố của mình, mà không thể ngờ có cả một đạo quân Hy Lạp đã nằm phục sẵn trong con ngựa đó. Còn Odysseus chỉ sau khi nhảy ra khỏi con ngựa gỗ chỉ huy đánh chiếm thành Troy, mới thực sự chứng kiến quân lính của mình bị biến thành những kẻ man rợ thế nào. Thành phố rực cháy, những binh lính trang bị giáp trụ và vũ khí cướp bóc, tàn sát dân thường một cách dã man,...

Đây chính là chủ đề lớn nhất của tác phẩm. Nó khám phá hành trình của một người đàn ông dùng trí tuệ để tạo ra thứ vũ khí chiến tranh phi đạo đức, và chính thứ vũ khí ấy đưa ông lên thành người hùng trong mắt cộng đồng của mình. Nhưng cũng chính nó khiến cả phần đời còn lại của ông đối diện dai dẳng với hậu quả mình gây ra. Hậu Troy, Odysseus bắt đầu rệu rã và không còn tin mình xứng đáng trở về nhà một cách bình thường được nữa.

Một trong những điều ấn tượng nhất của The Odyssey là cách mà Nolan lật ngược biểu tượng con ngựa thành Troy. Mấy ngàn năm trôi qua, hình ảnh con ngựa gỗ này luôn được xem như một nước cờ quân sự thiên tài, giúp người Hy Lạp xâm nhập vào tòa thành tưởng chừng như bất khả xâm phạm, và trên lớp học bao thế hệ học trò được dạy rằng đó là ví dụ về tư duy vượt ra khỏi khuôn khổ.

Nhưng dưới góc nhìn của bộ phim, đó lại là một sự phản bội đối với luật của thần Zeus, là dấu chấm hết cho lòng hiếu khách, cho chính nền văn minh Hy Lạp thời bấy giờ. Đó là ranh giới mà con người không được phép vượt qua nhưng với bản chất kiêu ngạo, tham lam không có điểm dừng, trong suốt lịch sử con người đã luôn vượt qua ranh giới của nhân tính hết lần này đến lần khác. Nolan đã lấy một câu chuyện kinh điển tồn tại gần 3.000 năm và thay đổi hoàn toàn cách nhìn về nó. Từ chỗ trầm trồ về mưu trí quân sự, giờ bộ phim buộc ta phải tự hỏi liệu có thể chiến thắng bằng cách phản bội hay không?

Đạo diễn Christopher Nolan (ngoài cùng bên trái) trên trường quay The Odyssey. Nguồn: Universal Pictures

Nhân loại từ đó bước vào một thế giới hậu luật Zeus, nơi con người không còn cần đối xử với nhau bằng sự tôn trọng hay lòng hiếu khách từng làm nên văn minh. Hình ảnh con ngựa gỗ không khác gì quả bom nguyên tử do Oppenheimer tạo ra, bởi một khi chúng được hoàn thiện và thả xuống một vùng đất, thế giới đã hoàn toàn đổi thay. Con ngựa là thứ tội lỗi khởi nguyên, thủ phạm làm xói mòn chuẩn mực, văn hóa và sự tôn trọng trên khắp nền văn minh Hy Lạp, đỉnh điểm là câu thoại của Odyssey khi ông cho rằng nó là nguyên nhân dẫn đến sự sụp đổ của thời đại đồ đồng.

Với The Odyssey, Christopher Nolan đã khẳng định được sự thật rằng khả năng kể chuyện vẫn luôn nằm trong ADN của nhân loại, khi kể lại một trong những câu chuyện cổ xưa nhất của loài người theo cách vô cùng thời đại.

Odysseus tìm đường trở về ngôi nhà của mình, hay nói đúng hơn, là hành trình tìm lại bản thân mình. Trên hành trình đó, Odysseus và những người lính phải vượt qua vô vàn thử thách. Odysseus không phải là một người kể chuyện đáng tin cậy. Những con quái vật và trắc trở mà ông cùng binh đoàn gặp trên con đường về nhà chưa chắc thật sự như đúng lời ông kể, mà đó có thể là tội lỗi được nhân cách hóa, là nỗi ám ảnh lâu dài.

Nữ phù thủy Circe biến đàn ông thành lợn, hay đó là chỉ dấu của sự tàn bạo? Người khổng lồ một mắt Cyclops có thể chỉ đơn thuần là lớp vỏ cho cuộc cướp phá đàn cừu của một người nông dân. Hay tiếng hát của loài Siren là hiện thân suy nghĩ của những dằn vặt và chấn thương tâm lý? Đặc biệt hơn, nữ thần Athena (Zendaya nhập vai) hiện diện suốt hành trình của Odysseus thực ra chỉ là nỗi ám ảnh của ông đối với cái chết của nữ tư tế bị chặt đầu trước mặt ông, cùng lúc với khoảnh khắc đầu tượng nữ thần Athena bị quân Hy Lạp chém lìa khỏi thân xác.

Điều này có thể khiến ta liên tưởng đến cách người Nhật đối mặt với ký ức tang thương nhất lịch sử của họ là vụ thả bom tại Hiroshima bằng cách tạo ra hình ảnh quái vật Godzilla. Như quả bom nguyên tử của Oppenheimer tạo ra và được thả xuống Nhật đã được kể lại dưới hình hài của một con quái vật có hơi thở nguyên tử.

Theo tienphong.vn