Văn hóa trong chiến lược phát triển Phú Thọ: Từ tiềm năng đến hiệu quả thực chất

Báo cáo kinh tế - xã hội năm 2026 và kế hoạch năm 2027 của Chính phủ đặt ra yêu cầu phát triển hài hòa kinh tế, văn hóa, xã hội và môi trường. Đối với tỉnh Phú Thọ, việc thực hiện Nghị quyết 80-NQ/TW về phát triển văn hóa Việt Nam cần gắn trực tiếp với bảo tồn di sản, phát triển công nghiệp văn hóa, nâng cao mức thụ hưởng của người dân và các mục tiêu tăng trưởng của địa phương, nhất là trong thời điểm chuẩn bị Ngày Văn hóa Việt Nam đầu tiên 24/11/2026.

Hát Xoan tại làng cổ Hùng Lô, phường Vân Phú. Ảnh: Hương Lan

Văn hóa phải được đặt trong mô hình tăng trưởng mới

Trong thảo luận về chiến lược phát triển địa phương, các nguồn lực như hạ tầng giao thông, đất đai, công nghiệp và logistics thường được lượng hóa khá cụ thể.

Đối với văn hóa, cách tiếp cận đôi khi vẫn tập trung vào số lượng di tích, lễ hội và hoạt động biểu diễn.

Thực tế, văn hóa còn tác động đến chất lượng nguồn nhân lực, khả năng thu hút khách du lịch, sức cạnh tranh của sản phẩm, môi trường đầu tư và chất lượng cuộc sống.

Vì vậy, đánh giá đúng đóng góp của văn hóa là điều kiện quan trọng để phát huy nguồn lực này trong mô hình tăng trưởng mới.

Từ góc nhìn đó, báo cáo của Chính phủ do Thủ tướng Lê Minh Hưng trình tại Kỳ họp thứ 2, Quốc hội khóa XVI mang đến một gợi mở đáng chú ý.

Bên cạnh mục tiêu tăng trưởng GDP năm 2027 từ 10% trở lên, báo cáo xác định phải phát triển hài hòa kinh tế, văn hóa, xã hội và môi trường.

Văn hóa không thể chỉ là phần việc được bổ sung sau khi đã tính toán xong các chỉ tiêu kinh tế. Văn hóa phải hiện diện trong cách hoạch định phát triển, lựa chọn dự án, tổ chức không gian sống, xây dựng con người và tạo dựng niềm tin xã hội.

Đây cũng là tinh thần xuyên suốt của Nghị quyết số 80-NQ/TW về phát triển văn hóa Việt Nam, trong đó xác định văn hóa và con người là nền tảng, nguồn lực nội sinh, động lực quan trọng của phát triển nhanh và bền vững.

Một khu công nghiệp không chỉ cần công nghệ, hạ tầng mà còn cần văn hóa lao động, tác phong chuyên nghiệp và trách nhiệm với cộng đồng.

Một điểm du lịch muốn phát triển lâu dài không thể chỉ dựa vào giao thông thuận lợi, cơ sở vật chất mà còn phải tạo được trải nghiệm văn hóa đặc sắc.

Một đô thị hiện đại cũng cần những không gian công cộng đáng sống, nơi lưu giữ ký ức và bản sắc của vùng đất.

Đối với Phú Thọ, yêu cầu này có cơ sở thực tiễn rõ nét. Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương, Hát Xoan, Mo Mường cùng nhiều giá trị văn hóa đặc sắc của các cộng đồng dân cư là nguồn lực quan trọng để phát triển du lịch văn hóa, giáo dục di sản, dịch vụ sáng tạo và sản phẩm địa phương.

Tuy nhiên, tiềm năng chỉ có thể chuyển hóa thành lợi thế khi được đặt trong quy hoạch phù hợp, có hạ tầng kết nối, sản phẩm chất lượng, sự tham gia của doanh nghiệp và cơ chế chia sẻ lợi ích với cộng đồng.

Tinh thần nâng cao hiệu quả tổ chức thực hiện, xác định rõ trách nhiệm và khắc phục tình trạng chậm trễ trong triển khai chính sách cũng cần được vận dụng vào lĩnh vực văn hóa.

Mỗi mục tiêu cần được cụ thể hóa bằng nhiệm vụ, thời hạn, nguồn lực và cơ quan chịu trách nhiệm.

Với các dự án bảo tồn di sản, xây dựng thiết chế văn hóa hay hỗ trợ hoạt động sáng tạo, việc chậm hoàn thiện cơ chế sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng đưa nguồn lực vào phục vụ cộng đồng.

Từ bảo tồn di sản đến phát triển thị trường và nâng cao mức thụ hưởng

Theo báo cáo của Chính phủ, công tác bảo tồn di sản, phát triển hoạt động văn hóa, nghệ thuật và công nghiệp văn hóa tiếp tục đạt những kết quả tích cực.

Năm 2026, có thêm 12 di sản văn hóa phi vật thể được ghi danh, nâng tổng số lên 735 di sản. Chương trình số hóa di sản và mô hình “Mỗi di sản - Một câu chuyện - Một sản phẩm số” được triển khai, mở ra hướng tiếp cận mới trong kết nối di sản với công nghệ, giáo dục và đời sống đương đại.

Các kết quả ghi danh và số hóa di sản cần tiếp tục được đánh giá bằng khả năng bảo tồn lâu dài, truyền dạy và khai thác hợp lý.

Với Hát Xoan, những chỉ số có ý nghĩa không chỉ là số chương trình biểu diễn mà còn gồm số người thực hành, số lớp truyền dạy, điều kiện hoạt động của các phường Xoan và mức độ tham gia của thế hệ trẻ.

Với di sản văn hóa của các cộng đồng khác, cần tính đến quyền tham gia của chủ thể di sản, nguy cơ thương mại hóa và cơ chế để cộng đồng được hưởng lợi từ hoạt động du lịch.

Phú Thọ có thể ưu tiên xây dựng các tuyến trải nghiệm kết nối Khu di tích lịch sử Đền Hùng với không gian thực hành Hát Xoan, Mo Mường, các làng nghề và điểm du lịch cộng đồng.

Cùng với đó là chuẩn hóa chất lượng dịch vụ, đào tạo đội ngũ hướng dẫn viên, thuyết minh viên, xây dựng cơ sở dữ liệu số có bản quyền rõ ràng và hỗ trợ doanh nghiệp phát triển sản phẩm sáng tạo.

Cách làm này góp phần nâng cao giá trị gia tăng của tài nguyên văn hóa, đồng thời hạn chế tình trạng khai thác thiếu kiểm soát.

Một vấn đề cần được quan tâm là lượng hóa đóng góp của công nghiệp văn hóa vào phát triển kinh tế. Nghị quyết số 80-NQ/TW đặt mục tiêu đến năm 2030, công nghiệp văn hóa đóng góp 7% GDP.

Để hiện thực hóa mục tiêu này, cần có hệ thống thống kê về giá trị gia tăng, việc làm, doanh nghiệp, thị trường và sản phẩm của các ngành sáng tạo.

Tăng trưởng du lịch là tín hiệu tích cực, nhưng không thể đồng nhất toàn bộ doanh thu du lịch với giá trị công nghiệp văn hóa.

Đối với Phú Thọ, nhận diện rõ chuỗi giá trị từ di sản, sự kiện văn hóa đến sản phẩm và dịch vụ sẽ giúp chính quyền, doanh nghiệp lựa chọn hướng đầu tư phù hợp.

Một vấn đề khác là sự công bằng trong thụ hưởng. Phát triển văn hóa không chỉ có nghĩa tổ chức được một lễ hội đông người hay có thêm một công trình quy mô lớn.

Một người công nhân ở khu công nghiệp, một học sinh vùng xa, một gia đình miền núi cũng cần được tiếp cận thư viện, nghệ thuật, hoạt động thể thao và không gian văn hóa lành mạnh.

Việc sắp xếp chính quyền địa phương hai cấp càng đòi hỏi làm rõ nhân lực, kinh phí và trách nhiệm vận hành thiết chế văn hóa cơ sở. Không nên để tình trạng xây dựng xong nhà văn hóa nhưng thiếu nội dung sinh hoạt, thiếu người tổ chức và thiếu nguồn lực duy trì.

Văn hóa trên không gian mạng cũng cần trở thành nội dung thường xuyên của quản trị địa phương.

Giới trẻ hôm nay gặp thế giới qua điện thoại trước khi bước vào nhiều không gian văn hóa truyền thống.

Nếu các giá trị tốt đẹp của quê hương không được kể bằng những hình thức mới, hấp dẫn và đáng tin cậy, chúng sẽ khó cạnh tranh với vô số nội dung giải trí được thuật toán đưa tới mỗi ngày.

Bảo vệ bản sắc trong thời đại số không chỉ là ngăn chặn cái xấu, mà còn là chủ động tạo ra nhiều sản phẩm văn hóa hay, giúp người trẻ lựa chọn cái đẹp và hiểu sâu hơn về nơi mình thuộc về.

Không gian mạng cũng cần được xác định là một địa bàn quan trọng trong phát triển văn hóa.

Khi giới trẻ tiếp cận thông tin, giải trí chủ yếu qua các nền tảng số, việc giới thiệu những giá trị tốt đẹp của quê hương bằng hình thức mới, hấp dẫn và đáng tin cậy có ý nghĩa đặc biệt.

Bảo vệ bản sắc trong thời đại số không chỉ là ngăn chặn nội dung tiêu cực, mà còn phải chủ động tạo ra những sản phẩm văn hóa chất lượng, giúp thế hệ trẻ hiểu và thêm gắn bó với lịch sử, truyền thống của địa phương.

Ngày Văn hóa Việt Nam 24/11: Cơ hội đổi mới cách tổ chức và đánh giá chính sách

Nghị quyết số 80-NQ/TW xác định ngày 24/11 hằng năm là Ngày Văn hóa Việt Nam, gắn với dấu mốc Hội nghị Văn hóa toàn quốc lần thứ nhất năm 1946.

Ngày 24/11/2026 là lần đầu tiên tổ chức theo định hướng này, tạo cơ hội để các địa phương nhìn lại việc triển khai chính sách văn hóa, mở rộng cơ hội tiếp cận và nâng cao mức thụ hưởng của người dân.

Đối với Phú Thọ, các hoạt động hưởng ứng cần hướng tới nhiều nhóm đối tượng, từ học sinh, sinh viên, công nhân đến người cao tuổi và đồng bào ở vùng xa.

Có thể ưu tiên giáo dục di sản trong trường học, biểu diễn và trải nghiệm nghệ thuật tại cộng đồng, phát triển không gian đọc sách, triển lãm và giới thiệu di sản số.

Mỗi hoạt động cần xác định rõ đối tượng thụ hưởng, khả năng duy trì sau sự kiện và tiêu chí đánh giá mức độ tham gia.

Việc gắn Ngày Văn hóa Việt Nam với Ngày hội Đại đoàn kết toàn dân tộc cũng tạo điều kiện đưa hoạt động văn hóa về cơ sở, phát huy vai trò chủ thể của người dân.

Tuy nhiên, tổ chức các hoạt động cần tránh dàn trải, hình thức và trùng lặp. Các địa phương nên căn cứ điều kiện thực tế để lựa chọn nhiệm vụ ưu tiên, chú trọng chất lượng và hiệu quả thay vì chạy theo quy mô.

Quan trọng hơn, ngày 24/11 không nên chỉ dừng lại ở một đợt tuyên truyền hay các hoạt động kỷ niệm.

Từ sự kiện đầu tiên, cần xây dựng chương trình hành động xuyên suốt năm 2027, trong đó có khảo sát nhu cầu thụ hưởng văn hóa của từng nhóm dân cư; rà soát hiệu quả sử dụng các thiết chế; lập danh mục di sản cần bảo vệ khẩn cấp; hỗ trợ nghệ nhân, tài năng trẻ; khuyến khích doanh nghiệp đầu tư phát triển sản phẩm văn hóa; đồng thời công khai mục tiêu, nguồn lực và kết quả thực hiện để người dân giám sát.

Ở tầm quốc gia, việc hợp nhất các chương trình mục tiêu quốc gia đặt ra yêu cầu vừa tăng tính phối hợp, vừa bảo đảm nguồn lực và mục tiêu văn hóa không bị hòa tan.

Chủ trương dành tối thiểu 2% tổng chi ngân sách nhà nước hằng năm cho văn hóa theo Nghị quyết 80 phải được theo dõi bằng những số liệu và kết quả cụ thể.

Ở cấp địa phương, điều quan trọng không chỉ là phân bổ bao nhiêu tiền mà còn là mỗi đồng đầu tư tạo được thêm bao nhiêu cơ hội sáng tạo, bao nhiêu người dân được thụ hưởng, bao nhiêu giá trị được bảo vệ và phát huy.

Phú Thọ có thể lấy năm 2027 làm thời điểm xây dựng cơ chế theo dõi đóng góp của văn hóa vào phát triển kinh tế - xã hội.

Trước mắt, cần rà soát thực trạng thiết chế, nhu cầu hưởng thụ, đội ngũ nhân lực, tiềm năng sản phẩm công nghiệp văn hóa và các dự án bảo tồn đang triển khai.

Trên cơ sở đó, lựa chọn một số nhiệm vụ có tác động rõ, tạo điều kiện huy động doanh nghiệp và nguồn lực xã hội nhưng vẫn bảo đảm vai trò quản lý của Nhà nước, lợi ích cộng đồng và tính bền vững của di sản.

Nghị quyết số 80-NQ/TW đã xác lập định hướng quan trọng cho phát triển văn hóa Việt Nam. Vấn đề quyết định trong thời gian tới là tổ chức thực hiện hiệu quả và kiểm chứng bằng kết quả cụ thể.

Đối với Phú Thọ, phát huy giá trị văn hóa Đất Tổ cần được thể hiện qua những sản phẩm du lịch và sáng tạo có chất lượng, di sản được bảo vệ hiệu quả, thiết chế văn hóa hoạt động thực chất và cơ hội thụ hưởng ngày càng rộng mở cho người dân.

Đó cũng là ý nghĩa thiết thực của việc hướng tới Ngày Văn hóa Việt Nam 24/11, đưa văn hóa trở thành nguồn lực nội sinh cho phát triển bền vững.

Bùi Hoài Sơn