Bảo tồn nét đẹp văn hóa dân tộc Tày xã Tân Pheo

So với cộng đồng các dân tộc đang sinh sống tập trung trên địa bàn xã Tân Pheo, người Tày chiếm đa số. Tại đây còn lưu giữ nhiều giá trị văn hóa truyền thống gắn với đời sống lao động, sản xuất và sinh hoạt cộng đồng. Đây cũng là nguồn tài nguyên quý để địa phương bảo tồn bản sắc dân tộc, gắn với phát triển du lịch cộng đồng.

Nghề thủ công truyền thống đang được cộng động người Tày xã Tân Pheo khôi phục.

Trong khuôn khổ Dự án 6 thuộc Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, UBND xã Tân Pheo vừa tổ chức chuỗi hoạt động thực nghiệm bảo tồn văn hóa truyền thống của cộng đồng người Tày. Tại xóm Thu Lu, các nghệ nhân, đại diện hộ gia đình và đông đảo Nhân dân đã tham gia các hoạt động trải nghiệm, thực hành văn hóa dân gian.

Theo đồng chí Xa Văn Viễn, Phó Trưởng phòng Văn hóa - Xã hội xã Tân Pheo, cộng đồng người Tày ở địa phương hiện lưu giữ nhiều giá trị văn hóa đặc sắc, nổi bật là nghề thủ công, nghệ thuật trình diễn và ẩm thực truyền thống. Tại xóm Thu Lu, nơi 100% người dân là đồng bào dân tộc Tày đang xây dựng mô hình du lịch cộng đồng, gắn với bảo tồn kiến trúc nhà sàn truyền thống, các điệu khắp Tày cổ, lễ hội cầu Mường và nghề dệt thủ công.

Nét đẹp trang phục truyền thống của người Tày với điểm nhấn là chiếc khăn đội đầu có đường thêu hoa văn thổ cẩm rực rỡ.

Nghề dệt truyền thống của người Tày ở Tân Pheo khá phát triển, với các sản phẩm chủ yếu như chăn, gối, khăn và trang phục. Theo chia sẻ của các nghệ nhân, người Tày có hai kiểu dệt chính là dệt trơn và dệt hoa văn. Bằng óc thẩm mỹ cùng đôi bàn tay khéo léo, phụ nữ Tày tạo nên những tấm vải với họa tiết phong phú, từ hình học đến hình cỏ cây, hoa lá cách điệu, rồng phượng.

Nét đặc sắc trong nghệ thuật trang trí thổ cẩm thể hiện rõ ở cạp váy và khăn Piêu. Để hoàn thành một chiếc khăn Piêu, người phụ nữ thường mất khoảng 3 tháng cho các công đoạn dệt vải, thêu thùa. Những hoa văn nổi được thêu ở hai đầu khăn, tạo nên sự hài hòa về màu sắc và đường nét tinh xảo. Kỹ thuật thêu không chỉ thể hiện sự khéo léo, óc sáng tạo mà còn là tiêu chí đánh giá sự đảm đang của phụ nữ Tày.

Cùng với nghề dệt, các loại hình nghệ thuật dân gian như múa Quành loóng, sáo ôi, hát khắp, múa ống, múa khăn Piêu vẫn được cộng đồng người Tày gìn giữ. Mỗi dịp diễn ra lễ hội cầu Mường, tiếng hát khắp cùng những điệu múa truyền thống lại vang lên, góp phần tạo nên không gian văn hóa đặc sắc, thu hút du khách đến thưởng thức và trải nghiệm.

Điệu múa dân gian Quành Loóng tạo không gian kết nối cộng đồng các dân tộc ở xã Tân Pheo.

Hát khắp của đồng bào Tày ở Tân Pheo có nhiều hình thức, phổ biến là hát đối đáp nam nữ, hát giao duyên, hát đối chọi và hát tự sự như kể chuyện, khuyên răn. Để lời ca thêm sinh động, người hát thường kết hợp với các nhạc cụ truyền thống.

Hát khắp hiện diện trong nhiều hoạt động của đời sống cộng đồng. Những lời ca chúc mừng được cất lên trong lễ mừng thọ, mừng nhà mới; lời hát trong đám cưới gửi gắm những lời dặn dò, chúc phúc cho đôi lứa. Đặc biệt, các dịp lễ hội đầu xuân còn là cơ hội để nam nữ thanh niên giao lưu, tìm hiểu và bén duyên qua những câu hát đối đáp.

Song hành với hát khắp là các điệu múa dân gian, nổi bật là múa Quành loóng, còn gọi là “Quành loóng kháu máu” - múa mừng mùa lúa mới. Điệu múa tập thể tái hiện những động tác lao động sản xuất của cư dân nông nghiệp vùng cao, thể hiện niềm vui khi mùa màng bội thu, đồng thời gửi gắm ước vọng về cuộc sống no đủ, bản làng trù phú, mưa thuận gió hòa.

Từ nhiều đời nay, người Tày đã kiến tạo nên một nền văn hóa ẩm thực độc đáo, mang ước vọng về mùa màng bội thu và đề cao tính cộng đồng. Tại Tân Pheo, đồng bào Tày thường chế biến xôi ngũ sắc vào ngày lễ, Tết với 5 màu trắng, xanh, đỏ, tím, vàng. Theo quan niệm của họ, những ai ăn xôi ngũ sắc trong các ngày lễ, Tết sẽ gặp nhiều điều may mắn, tốt lành. Bên cạnh đó, đồng bào còn lưu giữ nhiều món ăn đặc trưng như bánh chưng, bánh dày, cơm lam, rau rừng, “nằm khâu” - món thịt lợn hấp cách thủy cùng các loại gia vị.

Trong sinh hoạt thường ngày, khi có khách đến nhà, các gia đình thường chuẩn bị những món ăn dân dã như phở chua, bánh coóc mò làm từ gạo nếp gói lá chuối, bánh khẩu Sli làm từ gạo nếp và mật mía, hay pẻng tải (bánh gai) để tiếp đãi khách. Những món ăn không chỉ thể hiện sự khéo léo trong chế biến mà còn gửi gắm nét đẹp hiếu khách của đồng bào.

Ẩm thực của người Tày vùng cao xã Tân Pheo với những món ăn được chế biến ngon mắt, hấp dẫn.

Đồng chí Xa Thị Mai Ườm, Chủ tịch Ủy ban MTTQ Việt Nam xã Tân Pheo khẳng định, nghề dệt thủ công, nghệ thuật trình diễn và ẩm thực truyền thống là những di sản văn hóa sinh động của đồng bào dân tộc Tày tại địa phương. Thông qua Dự án 6, xã đang triển khai các hoạt động thiết thực nhằm bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa truyền thống gắn với phát triển du lịch. Trọng tâm là gìn giữ tiếng nói, chữ viết, trang phục, không gian làng bản và các loại hình nghệ thuật dân gian; tổ chức truyền dạy trực tiếp từ nghệ nhân, người có uy tín trong cộng đồng cho thế hệ trẻ; đồng thời khai thác các giá trị văn hóa, ẩm thực để xây dựng sản phẩm du lịch cộng đồng.

Cùng với bảo tồn di sản, việc tổ chức các phong trào văn hóa, văn nghệ, ngày hội và hội diễn định kỳ góp phần nâng cao đời sống tinh thần, đáp ứng nhu cầu hưởng thụ văn hóa của đồng bào, nhất là tại các vùng cao, vùng đặc biệt khó khăn. Qua đó, những giá trị văn hóa truyền thống của người Tày được gìn giữ, trao truyền qua các thế hệ, từng bước trở thành nguồn lực thúc đẩy phát triển kinh tế, cải thiện sinh kế và nâng cao thu nhập cho người dân địa phương.

Bùi Minh