Chuyện về những người lưu giữ “dòng chảy” văn hóa Mường

Họ là những người nắm giữ di sản, không ngừng cống hiến, sáng tạo và nỗ lực bảo tồn, phát huy các giá trị văn hóa truyền thống dân tộc Mường giữa “dòng chảy” đời sống hiện đại.

“Kho báu sống” di sản Mo Mường

Nghệ nhân Nhân dân Bùi Văn Minh thực hiện nghi lễ mo cầu mưa, cầu mùa trong không gian Lễ hội đền Trường Khạ - xã Lạc Sơn.

Hiện nay, ở các vùng Mường Bi, Mường Vang, Mường Thàng, Mường Động còn khoảng 200 nghệ nhân đang nắm giữ di sản văn hóa phi vật thể Mo Mường. Trong đó phải kể đến các nghệ nhân đã được Nhà nước phong tặng danh hiệu, như: Nghệ nhân Nhân dân Bùi Văn Minh - xã Thượng Cốc; Nghệ nhân Ưu tú Bùi Văn Lựng - xã Mường Bi; Nghệ nhân Ưu tú Quách Văn Đào - xã Hợp Kim; Nghệ nhân Ưu tú Bùi Quang Trẻm - xã Yên Thủy...

Tiêu biểu trong số đó là Nghệ nhân Nhân dân Bùi Văn Minh, sinh năm 1974 nhưng đã có hơn 3 thập kỷ gắn bó với mo Mường. Vốn có truyền thống gia đình, ông bén duyên với Mo từ năm 19 tuổi, cũng là ngần ấy thời gian ông đi khắp 4 vùng Mường sưu tầm những hiện vật không chỉ có giá trị vật chất, mà còn chứa đựng câu chuyện về tín ngưỡng, tri thức và sự ứng xử của người Mường với tự nhiên. Theo nghệ nhân Bùi Văn Minh, Mo Mường là di sản phi vật thể gắn liền với nhân sinh quan, vũ trụ quan độc đáo, nét đặc trưng văn hóa, hàm chứa nhiều ý nghĩa giáo dục sâu sắc, có vị trí đặc biệt trong đời sống tín ngưỡng của cộng đồng Mường.

Những năm gần đây, cùng với những người có tâm huyết trên hành trình bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa, nghệ nhân Bùi Văn Minh đã sáng lập Câu lạc bộ (CLB) Mo Mường Lạc Sơn. Sinh hoạt trong CLB, ông và các nghệ nhân tích cực thực hành nghi lễ, đồng thời truyền dạy mo cho thế hệ trẻ. Ông còn tham gia giới thiệu, lan tỏa văn hóa Mường thông qua hoạt động ngoại khóa tại các trường học.

Bên cạnh lớp nghệ nhân trung tuổi, có những người tuy tuổi cao, sức yếu nhưng vẫn nỗ lực thực hành nghi lễ dân gian, dốc lòng trao truyền mo cho lớp con cháu kế cận. Một số nghệ nhân cao tuổi như các ông: Quách Văn Đào - xã Hợp Kim, Bùi Văn Rửm - xã Thượng Cốc còn lưu giữ được các áng mo cổ, đặc sắc như: Mo cầu an, mo chữa bệnh, mo lễ hội, mo dẫn đường (còn gọi là mo lên trời). Các nghệ nhân vừa là những người “giữ lửa”, vừa là người “truyền lửa” di sản, bền bỉ giữ từng nghi lễ, từng cổ vật để lan tỏa tình yêu văn hóa Mường.

Giữ mạch nguồn văn hóa chiêng Mường

Nghệ nhân Ưu tú Bùi Tiến Xô - xã Mường Động tâm huyết lưu giữ, trao truyền, góp phần lan tỏa nghệ thuật trình diễn chiêng Mường.

Với người dân xứ Mường, chiêng được xem là “hồn cốt”, đồng thời là loại hình nghệ thuật đặc sắc, phổ biến nhất, gắn bó và gần gũi nhất trong đời sống văn hóa, tinh thần. Vào những năm cuối của thế kỷ trước, khi kinh tế đất nước gặp nhiều khó khăn, không ít gia đình ở vùng Mường Bi, Mường Vang, Mường Thàng, Mường Động đành phải bán đi vật thiêng, dẫn đến thực trạng “chảy máu” chiêng Mường. Nghệ nhân Ưu tú Bùi Tiến Xô ở thôn 168, xã Mường Động lúc đó là cộng tác viên của Đoàn Văn công tỉnh đã lặn lội đến các bản làng tìm mua lại chiêng quý. Sau nhiều năm cất công sưu tầm hiện vật, ông sở hữu gần 60 chiêng cổ, hầu hết chiêng có tuổi đời hàng trăm năm. Bên cạnh tâm huyết bảo tồn văn hóa với việc lưu giữ chiêng, thực hành, truyền dạy nghệ thuật trình diễn chiêng trên khắp các vùng Mường, ông còn là người nghệ sỹ đa tài, biết chế tác, chơi được nhiều loại nhạc cụ dân tộc và hiện đại.

Những tên tuổi nghệ nhân sở hữu nhiều chiêng cổ, cũng như có nhiều đóng góp cho công tác bảo tồn và phát huy giá trị di sản chiêng Mường còn phải kể đến Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Văn Thực, Nghệ nhân Ưu tú Bùi Thanh Bình - phường Thống Nhất; Nghệ nhân Nhân dân Bùi Văn Minh - xã Thượng Cốc. Toàn tỉnh hiện lưu giữ khoảng 12.000 hiện vật chiêng trong dân. Nhiều CLB bảo tồn và phát huy giá trị chiêng Mường được thành lập, duy trì hoạt động. Nghệ thuật trình diễn chiêng Mường là một trong những di sản văn hóa phi vật thể Quốc gia, được quảng bá, giới thiệu rộng khắp trong các dịp lễ hội, sự kiện chính trị, văn hóa của tỉnh, khu vực và toàn quốc.

Lan tỏa làn điệu Thường rang, Bộ mẹng

Nghệ nhân từ các vùng Mường Lạc Sơn, Thượng Cốc, Quyết Thắng giao lưu hát Thường rang - Bộ mẹng.

Tháng 7/2025, “Thường rang - Bộ mẹng” - loại hình nghệ thuật hát dân gian đặc sắc của dân tộc Mường ở Phú Thọ được vinh danh Di sản văn hóa phi vật thể Quốc gia, khẳng định giá trị độc đáo, góp phần làm phong phú nền dân ca Việt Nam. Các nghệ nhân Bạch Thị Đào - xã Nật Sơn, Hoàng Thị Phúc - xã Thu Cúc, Quách Thị Lon - xã Đại Đồng, Đinh Thị Thảo - phường Kỳ Sơn, Bùi Văn Ẩy - xã Quyết Thắng... không chỉ có vai trò nắm giữ di sản, mà còn là “hạt nhân” của công tác bảo tồn, phát huy giá trị di sản ở địa phương thông qua việc truyền dạy di sản, chủ động mở lớp truyền dạy hát Thường rang - Bộ mẹng cho lớp trẻ.

Trên địa bàn tỉnh thành lập được nhiều CLB hát Thường rang - Bộ mẹng thường xuyên tham gia sinh hoạt và thực hành diễn xướng như các CLB: Lạc Sơn - xã Lạc Sơn; Bai Chim - xã Quyết Thắng; Mường Khụ - xã Ngọc Sơn... Một số nghệ nhân hát Thường rang - Bộ mẹng, như: Quách Thị Lon - xã Đại Đồng, Bùi Văn Hành - xã Ngọc Sơn, Bùi Thanh Tâm - xã Quyết Thắng... đã tiên phong đưa hát Mường lên nền tảng không gian mạng, đăng tải các video, bản ghi âm, chương trình giao lưu, biểu diễn hát Thường rang - Bộ mẹng trên Youtube, Facebook, Zalo... đáp ứng nhu cầu thưởng thức và tìm hiểu về hát Mường, góp phần làm cho loại hình nghệ thuật hát Thường rang - Bộ mẹng ngày càng phổ biến.

Theo đồng chí Bùi Xuân Trường - Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch, với lịch sử lâu đời, tập quán sinh hoạt gần gũi với thiên nhiên, văn hóa của người Mường Phú Thọ vô cùng đặc sắc, hội tụ hàng trăm di sản vật thể, phi vật thể quý giá cùng phong tục, tín ngưỡng đa dạng. Đặc biệt, nhiều di sản đã được ghi danh trong “kho báu” di sản văn hóa phi vật thể Quốc gia. Thành quả trên có sự đóng góp quan trọng của các nghệ nhân trên khắp vùng Mường trong tỉnh. Họ đã và đang phát huy tốt vai trò truyền dạy, lan tỏa hiểu biết vốn tri thức dân gian, không ngừng gìn giữ, truyền dạy kiến thức kỹ năng và giá trị văn hóa cho thế hệ tiếp nối nhằm gìn giữ bản sắc, thúc đẩy sự phát triển bền vững của cộng đồng Mường. Đồng thời, góp phần quảng bá giá trị văn hóa truyền thống, gắn kết văn hóa với phát triển du lịch, phát triển kinh tế - xã hội bền vững.

Bùi Minh