Đỗ Khắc Chung - người thầy gieo chữ bên dòng Lô Giang

Làng Gốm, nay là thôn Quan Tử, xã Sơn Đông, từ xa xưa đã nổi danh là vùng đất khoa bảng, nơi đạo học, truyền thống tôn sư trọng đạo và tinh thần kính trọng hiền tài thấm sâu vào đời sống cộng đồng.

Nghi thức tế lễ tại Đền thờ danh nhân Đỗ Khắc Chung.

Người thầy khai sáng vùng đất

Cuộc đời và sự nghiệp của danh nhân Đỗ Khắc Chung được sử sách ghi nhận với vai trò là một mệnh quan triều đình, nhà chính trị, quân sự và ngoại giao có nhiều công lao, đóng góp to lớn cho đất nước dưới triều Trần, đặc biệt trong cuộc kháng chiến chống quân Nguyên - Mông những năm 1285 - 1288. Tuy nhiên, với người dân vùng quê Quan Tử - Sơn Đông, ông còn được nhắc nhớ và tri ân với vai trò người thầy khai sáng, người gieo những con chữ đầu tiên, đặt nền móng cho tri thức, đạo lý và khát vọng vươn lên trên mảnh đất này.

Từ những tri thức được truyền dạy, vùng đất Quan Tử dần trở thành nơi ươm mầm, nuôi dưỡng nhiều bậc hiền tài cho đất nước, trong đó có Tả tướng quốc Trần Nguyên Hãn cùng 12 vị khoa bảng - tiến sĩ Nho học. Truyền thống hiếu học, trọng đạo lý ấy đến nay vẫn được cộng đồng gìn giữ, trao truyền và tiếp nối.

Đỗ Khắc Chung sinh năm 1247 tại làng Cam Lộ, xã Giáp Sơn, huyện Kinh Môn, tỉnh Hải Dương (nay thuộc thành phố Hải Phòng). Ông sinh ra trong gia đình có truyền thống lễ nghĩa, làm thuốc cứu người. Từ nhỏ, Đỗ Khắc Chung đã nổi tiếng thông minh, ham học. Nhờ chuyên tâm học hành, rèn luyện, ông sớm trở thành người tài giỏi, văn võ song toàn.

Trong một lần du ngoạn, đặt chân đến làng Gốm, thuộc trang Sơn Đông, huyện Lập Thạch, lộ Tam Đái (nay là thôn Quan Tử, xã Sơn Đông, tỉnh Phú Thọ), nhận thấy nơi đây đất đai tươi đẹp, người dân thuần hậu, Đỗ Khắc Chung đã đề nghị với nhà chức trách cho mở trường dạy học. Từ đó, người dân trong làng dần coi trọng việc học, hình thành và phát triển truyền thống hiếu học, trọng đạo lý.

Sau khoảng 7 năm dạy học ở Sơn Đông, đến năm 1280, khi vua Trần Thánh Tông mở khoa thi Thái học sinh để tuyển chọn nhân tài, Đỗ Khắc Chung dự thi, đỗ Bảng nhãn và được bổ làm quan. Trải qua 4 triều vua Trần, ông luôn được tin dùng, giao nhiều trọng trách.

Trong cuộc kháng chiến chống quân Nguyên - Mông lần thứ hai, khi triều đình nhà Trần thực hiện kế sách rút lui chiến lược, vua Trần muốn cử sứ giả đến gặp tướng giặc Ô Mã Nhi để thương thuyết và thăm dò tình hình. Khi chưa biết chọn ai, Đỗ Khắc Chung đã tâu với vua, xin nhận trọng trách.

Giữa doanh trại quân thù, ông bình tĩnh, khéo léo đối đáp. Ô Mã Nhi phải kiêng nể và ngửa mặt lên trời than rằng: “Tay không đi xứ mà không hổ mặt chủ, nước Nam có người giỏi thế này thì không dễ gì lấy được”.

Sau lần lập công, Đỗ Khắc Chung được ban quốc tính, mang họ vua, từ họ Đỗ đổi sang họ Trần và được bổ chức An phủ sứ ở kinh đô. Sử sách còn ghi nhận ông từng người tâu vua Trần, xin nhận trọng trách vào Chiêm Thành, góp phần giải cứu thành công Huyền Trân công chúa khỏi việc bị hỏa thiêu, tuẫn táng theo vua Chiêm Thành Chế Mân.

Nhờ nhiều công trạng, cùng những đóng góp trong việc dạy bảo hai thái tử sau này là vua Anh Tông và Minh Tông, ông tiếp tục được thăng quan, giữ các chức Tả phụ và Thiếu bảo. Đây là những chức tước vốn chỉ dành cho những người thuộc hàng ngũ quý tộc trong triều Trần.

Ngôi đền lưu giữ ký ức, tri ân công đức người thầy

Sau khi từ biệt mái trường và người dân làng Gốm để gánh vác việc nước, thầy giáo Đỗ Khắc Chung không có nhiều dịp trở lại vùng đất từng gắn bó thời trai trẻ.

Tuy nhiên, trong tâm thức người dân nơi đây, hình ảnh người thầy khai sáng cùng những giá trị tri thức, đạo học mà ông gieo trên mảnh đất này vẫn luôn khắc ghi. Để thể hiện lòng tôn kính, Nhân dân tôn ông làm Thành hoàng làng, lập đền thờ ngay trên mảnh đất xưa kia ông mở trường dạy học.

Đền thờ Đỗ Khắc Chung được xây dựng khoảng thời Hậu Lê, hướng ra dòng sông Lô. Cùng với các tư liệu, hiện vật quý được lưu giữ, ngay trước ban thờ có bức hoành phi khắc 4 chữ lớn “Vạn đại chiêm ngưỡng” (tạm dịch: Muôn đời noi theo). Bức hoành phi không chỉ thể hiện lòng tôn kính đối với người thầy Đỗ Khắc Chung mà còn gửi gắm lời nhắn nhủ hậu thế noi theo tấm gương sáng của ông.

Trải qua thời gian, ngôi đền vẫn trầm mặc, trở thành địa chỉ sinh hoạt văn hóa, tâm linh của người dân làng Gốm - Quan Tử. Người dân từ nhiều nơi tìm về thành kính dâng hương, gửi gắm niềm tin, mong được chở che, chỉ dẫn của người thầy tôn kính, vị phúc thần của dân làng.

Nơi đây trở thành điểm đến của du khách thập phương, đặc biệt là các thế hệ học sinh trong vùng đến tham quan, chiêm bái, gửi gắm ước nguyện trước những kỳ thi quan trọng.

Hơn bảy thế kỷ đã trôi qua kể từ khi thầy giáo Đỗ Khắc Chung mở trường dạy học tại làng Gốm. Với người dân làng Gốm, di sản quý giá nhất ông để lại không chỉ là những công trạng, tư liệu, hiện vật hay ngôi đền được gìn giữ, mà còn là tinh thần hiếu học, sự coi trọng đạo lý, ý chí lập thân, lập nghiệp và khát vọng vươn lên bằng tri thức.

Giữa nhịp sống hiện đại, làng Gốm hôm nay đang cùng quê hương, đất nước vững tin bước vào giai đoạn phát triển mới. Trên dải đất ven sông, mạch nguồn đạo học do thầy giáo Đỗ Khắc Chung khơi mở năm xưa vẫn đang được gìn giữ, trao truyền và tiếp nối qua các thế hệ.

Lê Hải

Trung tâm Dịch vụ sự nghiệp công xã Sơn Đông