Giữ hồn Mường Khênh qua lễ hội Đình Khênh

Trong không gian văn hoá đặc trưng của vùng Mường cổ, lễ hội Đình Khênh (xã Thượng Cốc) dần được khôi phục và trở thành điểm hẹn văn hoá giàu bản sắc. Không chỉ là sinh hoạt tín ngưỡng, lễ hội còn là nơi lưu giữ ký ức cộng đồng, kết nối truyền thống với hiện tại, đồng thời mở ra hướng đi mới trong bảo tồn văn hoá gắn với phát triển du lịch ở địa phương.

Đoàn rước Thành hoàng làng và các vị thần linh về dự lễ hội.

Khôi phục di sản văn hoá đặc sắc

Lễ hội Đình Khênh còn gọi là “Kéo hội Đình Khênh” được tổ chức trong 3 ngày (12-14 tháng Giêng hàng năm) tại Mường Khênh, xã Thượng Cốc. Đây là vùng đất cổ mang đậm dấu ấn văn hoá Mường, nơi còn lưu giữ nhiều giá trị văn hóa tiêu biểu.

Đình Khênh là di tích lịch sử văn hoá cấp tỉnh được xếp hạng năm 2020. Đây là trung tâm sinh hoạt tín ngưỡng của cộng đồng người Mường ở địa phương. Theo truyền thuyết, nơi đây gắn với ông Chưởng Tín, bà Triệu Ân - những người có công chiêu binh, đánh giặc Ngô, bảo vệ xứ Mường. Nhân dân lập đình thờ phụng để tưởng nhớ công lao và gửi gắm niềm tin tâm linh qua nhiều thế hệ.

Tuy nhiên, lễ hội từng bị gián đoạn suốt gần 70 năm qua. Năm 2018, từ chủ trương của địa phương cùng sự tâm huyết của các nhà nghiên cứu, nghệ nhân, lễ hội được phục dựng trên cơ sở tư liệu và ký ức dân gian. Quá trình sưu tầm, khôi phục không chỉ dừng lại ở việc tái hiện nghi lễ mà còn là hành trình “đánh thức” ký ức văn hoá trong cộng đồng.

Quang cảnh Đình Khênh ngày chính hội.

Đồng chí Bùi Mạnh Cường - Phó Chủ tịch UBND xã Thượng Cốc, Trưởng Ban tổ chức lễ hội Đình Khênh năm 2026 cho biết: Việc phục dựng lễ hội được thực hiện công phu, dựa trên ký ức của những vị cao niên và các tư liệu còn lưu giữ, nhằm tái hiện chân thực nhất các nghi lễ truyền thống. Chúng tôi mong muốn lễ hội không chỉ được khôi phục mà còn được gìn giữ lâu dài, trở thành nét văn hoá đặc sắc của địa phương, góp phần quảng bá hình ảnh vùng đất, con người Thượng Cốc đến với du khách.

Đáng chú ý, trong 3 ngày diễn ra lễ hội Đình Khênh năm nay đã thu hút đông đảo Nhân dân trong xã, các vùng lân cận và du khách thập phương đến tham dự, trải nghiệm đông hơn mọi năm. Không khí lễ hội rộn ràng từ sáng sớm đến đêm khuya, tạo nên sức lan toả mạnh mẽ, góp phần khẳng định sức sống của một di sản văn hoá truyền thống khi được khôi phục đúng hướng, phù hợp với đời sống đương đại.

Không chỉ dừng lại ở lễ hội, những năm gần đây, cấp uỷ, chính quyền xã Thượng Cốc đã quan tâm triển khai nhiều giải pháp bảo tồn văn hoá Mường như: Khôi phục các làn điệu dân ca, Mo Mường, tổ chức các đội chiêng, đội văn nghệ quần chúng; duy trì trang phục truyền thống trong các dịp lễ, Tết; khuyến khích người dân giữ gìn nếp nhà sàn, phong tục tập quán; tổ chức thành công lễ hội ruộng bậc thang Miền Đồi. Đây chính là nền tảng để lễ hội Đình Khênh có “đất sống”, phát triển bền vững trong đời sống cộng đồng.

Đoàn rước đi qua những con đường làng, ruộng đồng, qua những dãy núi quen thuộc của người Mường Khênh.

Không gian nghi lễ đậm đà bản sắc

Mở đầu là nghi lễ rước Vua, rước ông Chưởng Tín, bà Triệu Ân cùng các vị Thành hoàng làng. Đoàn rước đi qua các xóm, cánh đồng, tái hiện hành trình trở về nguồn cội trong âm thanh chiêng, trống trầm hùng, trang nghiêm.

Tiếp đó là nghi lễ rước “Bông cơm - trái lúa”, biểu tượng của sự no đủ, gắn với tín ngưỡng nông nghiệp lâu đời. Đặc biệt, nghi lễ khơi nước vó đình (giếng đình) diễn ra vào giờ Tý đêm 13 tháng Giêng mang màu sắc huyền bí. Người Mường quan niệm nguồn nước chỉ dâng trong những ngày hội, thể hiện sự giao hoà giữa con người với trời đất, thiên nhiên.

Trong ngày chính hội, 45 mâm lễ được dâng tại đình với những sản vật quen thuộc, giản dị nhưng chứa đựng tấm lòng thành kính của người dân. Nghi thức ban lúa lộc đầu xuân mang ý nghĩa cầu mong mùa màng bội thu, đời sống ấm no. Những bông lúa nếp Trứng Khe - giống lúa đặc sản của vùng được trao tận tay người dân và du khách như một lời chúc cho năm mới đủ đầy.

Khi nghệ nhân Mo Mường hoàn thành nghi lễ, các du khách thập phương được mời vào đình để dự lễ hội trong niềm hân hoan của dân bản.

Bên cạnh đó là các nghi lễ giàu tính nhân văn như cầu chim - thể hiện ý thức bảo vệ hệ sinh thái; quay vần tượng Dạ Há - mang triết lý chế ngự cái ác, hướng con người tới điều thiện; hay nghi lễ tại miếu thờ tướng giặc Ngô - thể hiện sự bao dung, cách ứng xử nhân văn của cộng đồng.

Nghệ nhân Nhân dân Bùi Văn Minh, thầy mo chủ tế thực hành các nghi lễ tại lễ hội chia sẻ: “Mỗi nghi lễ trong lễ hội Đình Khênh đều mang một ý nghĩa riêng, nhưng tựu chung đều hướng con người đến điều thiện, sự hài hoà với thiên nhiên và cộng đồng. Chúng tôi luôn cố gắng thực hành nghi lễ đúng với truyền thống để con cháu hiểu và trân trọng giá trị cha ông để lại”.

Theo nghệ nhân Bùi Văn Minh, việc truyền dạy Mo Mường, nghi lễ cổ cho thế hệ trẻ là điều quan trọng, bởi nếu không có người kế tục, di sản sẽ khó có thể tồn tại lâu dài. Chính vì vậy, cùng với việc tổ chức lễ hội, địa phương và các nghệ nhân cũng tích cực truyền dạy, lan toả giá trị văn hoá trong cộng đồng.

Người dân nhận lúa lộc từ Ban tổ chức lễ hội.

Sức sống cộng đồng và hướng mở phát triển du lịch

Điểm nhấn đặc sắc của lễ hội là nghi lễ “kéo hội” - nơi những nam thanh, nữ tú trong trang phục truyền thống cùng tham gia, tay nắm dải vải, di chuyển nhịp nhàng theo hình tượng mang ý nghĩa cầu bình yên, gắn kết cộng đồng và giao duyên. Không khí vừa rộn ràng, vừa e ấp như một bản tình ca mùa xuân của người Mường.

Âm thanh gõ đuống vang lên trong phần hội không chỉ tạo không khí sôi động mà còn gợi nhớ tập quán lao động, sinh hoạt xưa, thể hiện khát vọng chế ngự thiên nhiên, cầu mong mưa thuận gió hoà.

Nghi lễ kéo hội.

Lễ hội khép lại bằng nghi thức buộc chỉ cổ tay, mời rượu cần với lời chúc bình an, may mắn đầu năm dành cho mỗi người tham dự, khép lại một hành trình văn hoá giàu ý nghĩa.

Việc khôi phục và duy trì lễ hội Đình Khênh không chỉ góp phần bảo tồn di sản văn hoá dân tộc, mà còn tạo động lực phát triển du lịch cộng đồng. Những năm gần đây, xã Thượng Cốc đã từng bước khai thác tiềm năng du lịch gắn với bản sắc văn hoá Mường như phát triển các điểm du lịch trải nghiệm, giới thiệu ẩm thực truyền thống, tổ chức các hoạt động văn hoá - văn nghệ phục vụ du khách.

Cùng với đó, địa phương chú trọng công tác tuyên truyền, nâng cao nhận thức của người dân trong việc giữ gìn bản sắc văn hoá; lồng ghép bảo tồn văn hoá với phát triển kinh tế; khuyến khích người dân tham gia làm du lịch cộng đồng, từng bước nâng cao thu nhập.

Lễ hội không chỉ là ký ức của quá khứ, mà đang hiện hữu như một “di sản sống” - nơi hồn cốt đất Mường được gìn giữ, lan toả và tiếp tục hồi sinh trong đời sống đương đại; đồng thời mở ra hướng phát triển bền vững, hài hoà giữa bảo tồn văn hoá và phát triển du lịch cho vùng đất Thượng Cốc hôm nay.

Hồng Duyên