Lá chắn pháp lý

Quy định số 220-QĐ/TW, ngày 30/9/2026 của Ban Bí thư về cơ chế tôn vinh, trọng dụng và bảo vệ cán bộ dám đổi mới, dám nghĩ, dám làm, dám chịu trách nhiệm vì lợi ích chung (Quy định 220) đặt ra yêu cầu có ý nghĩa không chỉ đối với công tác cán bộ mà còn đối với năng lực vận hành của cả hệ thống. Đó là tạo hành lang để những người dám nhận việc khó, dám tìm cách làm mới không bị triệt tiêu động lực bởi tâm lý sợ rủi ro. Vì vậy, gọi cơ chế này là một “lá chắn pháp lý tùy nghi” là cách nhìn phiến diện, bỏ qua bản chất của quy định: Quy định 220 không trao quyền miễn trừ cho cán bộ, mà thiết lập cơ chế bảo vệ có điều kiện, gắn với thẩm quyền, quy trình, kiểm soát và trách nhiệm giải trình.

Đột phá trong khuôn khổ

Một clip được đăng tải trên Thoibao.de đặt vấn đề về cơ chế bảo vệ cán bộ đổi mới, cho rằng ranh giới giữa dám nghĩ, dám làm vì lợi ích chung với cố ý làm trái có thể rất mong manh; việc một cán bộ được tôn vinh vì đột phá hay phải chịu trách nhiệm khi xảy ra sai sót có thể không hoàn toàn phụ thuộc vào bản chất sáng kiến mà còn phụ thuộc vào vị trí của người đó trong tương quan quyền lực. Từ đó, clip gọi cơ chế bảo vệ cán bộ là một “chiếc lá chắn pháp lý tùy nghi” của “phe thắng cuộc”.

Những băn khoăn về khả năng vận dụng một chính sách trong thực tế cần được nhìn nhận nghiêm túc, tỉnh táo. Bất kỳ cơ chế nào liên quan đến quyền lực, trách nhiệm và con người cũng cần được kiểm soát để hạn chế nguy cơ tùy tiện.

Tuy nhiên, từ khả năng phát sinh rủi ro trong quá trình thực thi đến việc quy kết rằng bản thân cơ chế được thiết kế để phục vụ một “phe” là hai vấn đề hoàn toàn khác nhau. Việc cố tình đánh đồng hai vấn đề này dễ dẫn đến cách nhìn sai lệch về chủ trương khuyến khích đổi mới, sáng tạo.

Cụm từ “dám nghĩ, dám làm” bị tách khỏi toàn bộ cơ chế được thiết kế trong Quy định 220, từ đó bị suy diễn thành một “tấm khiên” cho phép cán bộ tự do hành động rồi được miễn trừ khi xảy ra hậu quả. Đây không phải tinh thần của Quy định 220.

Các đề xuất đổi mới, sáng tạo được đặt trong những lĩnh vực, hình thức và quy trình cụ thể; phải được xem xét về tính cấp thiết, hiệu quả, khả năng nhân rộng, cơ sở lý luận và thực tiễn, phương án tổ chức thực hiện cũng như quản trị rủi ro.

Quy định đồng thời thiết lập trình tự, thủ tục xem xét, phê duyệt, triển khai đề xuất; cơ chế hội đồng tư vấn, giám sát thực thi và quy trình xem xét áp dụng biện pháp bảo vệ, không xử lý, miễn hoặc giảm trách nhiệm.

Như vậy, “dám làm” trong Quy định 220 không đồng nghĩa với hành động theo ý chí cá nhân, càng không phải quyền tự đặt mình ra ngoài kỷ luật. Cán bộ không thể tự ý triển khai sáng kiến khi chưa được cấp có thẩm quyền xem xét, phê duyệt, để rồi khi phát sinh hậu quả lại viện dẫn tinh thần đổi mới để yêu cầu được bảo vệ.

Quy định cũng đặt ra ranh giới rõ ràng đối với việc lợi dụng chủ trương đổi mới, sáng tạo để cố ý làm trái, trục lợi chính sách, che giấu sai phạm hoặc tự ý triển khai đề xuất khi chưa được phê duyệt.

Đổi mới, về bản chất, luôn gắn với những yếu tố chưa thể dự báo đầy đủ. Một sáng kiến chưa có tiền lệ không thể bảo đảm mọi dự báo đều chính xác, mọi tình huống đều có thể lường trước và mọi kết quả đều diễn ra đúng như dự kiến.

Nếu chỉ nhìn vào hậu quả cuối cùng để phán xét mà không xem xét quá trình ra quyết định, bối cảnh, động cơ, thẩm quyền và mức độ lỗi, cán bộ rất dễ lựa chọn phương án an toàn nhất: Không làm khác, không nhận việc khó, không thử nghiệm cái mới.

Đó chính là tâm lý mà một cơ chế khuyến khích đổi mới cần tháo gỡ. Quy định 220 yêu cầu khi xem xét trách nhiệm phải đánh giá toàn diện bối cảnh cụ thể, động cơ, mục đích, thẩm quyền, mức độ lỗi, khả năng dự báo, việc kiểm soát rủi ro và kết quả đạt được; đồng thời phân biệt rủi ro, sai sót khách quan trong quá trình đổi mới với hành vi cố ý vi phạm vì vụ lợi, lợi ích cục bộ hoặc lợi ích nhóm.

Sự phân biệt này có ý nghĩa quan trọng. Một cán bộ đã thực hiện đúng quy trình, được cấp có thẩm quyền phê duyệt, chủ động nhận diện và kiểm soát rủi ro nhưng vẫn gặp kết quả ngoài dự kiến không thể được nhìn nhận giống với người cố tình làm sai ngay từ đầu.

Nếu hai trường hợp bị đánh đồng, thông điệp gửi tới bộ máy sẽ là: Làm theo cách cũ có thể an toàn, còn thử nghiệm cách mới thì phải tự gánh mọi rủi ro. Khi ấy, yêu cầu đổi mới rất dễ trở thành khẩu hiệu.

Bảo vệ cán bộ trong trường hợp này không phải ưu ái cá nhân. Đó là bảo vệ người đã dám nhận trách nhiệm trong một khuôn khổ được xác định, đồng thời bảo vệ động lực đổi mới của cả hệ thống.

Luận điệu xuyên tạc của thoibao.de

Lá chắn không che khuất trách nhiệm

Một cơ chế khuyến khích đổi mới chỉ có ý nghĩa khi đi cùng những ranh giới đủ rõ để ngăn việc nhân danh đổi mới nhằm hợp thức hóa sai phạm.

Bởi vậy, cùng với cơ chế tôn vinh, trọng dụng và bảo vệ, Quy định 220 đặt ra các yêu cầu về thẩm định, phê duyệt, giám sát và quản trị rủi ro; đồng thời xác định những hành vi không được lợi dụng danh nghĩa đổi mới để thực hiện.

Cán bộ không thể tự quyết định mình có thuộc diện được bảo vệ hay không; cũng không thể tự biến một hành động sai thành một “thử nghiệm chính sách”.

Một sáng kiến không tự nhiên trở thành “đột phá” chỉ vì người đề xuất gọi nó là đột phá. Một sai sót cũng không tự nhiên trở thành “rủi ro khách quan” chỉ vì người thực hiện viện dẫn tinh thần dám nghĩ, dám làm.

Đúng là những tiêu chí như “động cơ trong sáng”, “lợi ích chung”, “rủi ro khách quan” hay “hiệu quả” đòi hỏi quá trình đánh giá thận trọng, công tâm và có trách nhiệm.

Việc thực hiện Quy định 220 cũng cần được kiểm tra, giám sát để hạn chế biểu hiện chủ quan, thiên lệch hoặc lợi dụng chính sách.

Nhưng đó là yêu cầu đối với quá trình thực thi và kiểm soát quyền lực, không phải bằng chứng cho thấy bản thân Quy định được thiết kế như một “lá chắn” dành cho một nhóm quyền lực nào đó.

Điều quan trọng không phải là có hay không một “lá chắn”, mà là lá chắn ấy được sử dụng theo nguyên tắc nào, cho ai và trong điều kiện nào. Một “lá chắn pháp lý” đúng nghĩa không phải là tấm màn che khuất trách nhiệm.

Nó phải là điểm tựa để người thực hiện đúng không bị nỗi sợ sai lầm làm cho chùn bước, đồng thời là ranh giới để người cố ý làm sai không thể núp dưới danh nghĩa đổi mới.

Trong bối cảnh yêu cầu phát triển đặt ra ngày càng nhiều vấn đề mới, không thể đòi hỏi mọi quyết định đều phải chờ một tiền lệ hoàn hảo.

Cũng không thể để tâm lý sợ trách nhiệm khiến người có năng lực chỉ lựa chọn những việc chắc chắn không sai. Một bộ máy muốn vận hành năng động cần có những người dám nhận việc khó, dám tìm cách làm mới và dám chịu trách nhiệm về quyết định của mình.

Nhưng chính vì vậy, sự dấn thân ấy càng phải được đặt trong khuôn khổ của thẩm quyền, quy trình và trách nhiệm.

Không phải ai dám làm cũng được bảo vệ. Người được bảo vệ là người dám làm đúng mục đích, đúng thẩm quyền, đúng quy trình, vì lợi ích chung và có trách nhiệm với những rủi ro mà mình đã nhận.

Đó không phải “lá chắn pháp lý tùy nghi”, mà là lá chắn cần thiết để đổi mới có thể diễn ra mà kỷ luật, kỷ cương và trách nhiệm không bị xem nhẹ, coi thường.

Trung Tín