Thách thức đối với hàng không giá rẻ do xung đột Trung Đông

Cuộc xung đột Trung Đông đang đẩy chi phí nhiên liệu gia tăng, ảnh hưởng lớn đến nhiều lĩnh vực kinh tế, bao gồm hàng không.

Ngày 2/5, hãng hàng không giá rẻ Spirit Airlines đã thông báo bắt đầu quá trình chấm dứt hoạt động

Thách thức đối với mô hình hàng không giá rẻ tại Mỹ

Cuộc xung đột Trung Đông đang đẩy chi phí nhiên liệu gia tăng, ảnh hưởng lớn đến nhiều lĩnh vực kinh tế, bao gồm hàng không. Trong đó, các hãng hàng không giá rẻ là nhóm chịu ảnh hưởng nhiều nhất, khi biên lợi nhuận thấp, chỉ ở mức 3 - 4%, trong khi chi phí nhiên liệu chiếm từ 30 - 40% tổng chi phí vận hành, làm gia tăng nguy cơ các hãng hàng không càng bay càng lỗ.

Một trong những thị trường đang chứng kiến những tác động rõ nét là Mỹ, nơi giá nhiên liệu máy bay đã tăng lên 4,13 USD/gallon vào cuối tuần trước, tức là tăng 65% so với trước khi xung đột tại Trung Đông bùng phát.

Nạn nhân đầu tiên của những biến động này là Spirit Airlines. Ngày 2/5, hãng hàng không giá rẻ này đã thông báo bắt đầu quá trình chấm dứt hoạt động, khép lại hơn ba thập kỷ trong ngành hàng không thương mại. Theo các chuyên gia, đây không chỉ là sự sụp đổ của một doanh nghiệp, mà còn là cảnh báo đối với toàn bộ mô hình hàng không giá siêu rẻ tại Mỹ.

Từng là một trong những hãng tiên phong mở rộng hàng không giá rẻ tại Mỹ, Spirit Airlines đã rơi vào khó khăn trong vài năm gần đây. Đặc biệt, cú sốc giá năng lượng do xung đột Trung Đông đã trở thành yếu tố mang tính quyết định, khiến hãng không còn khả năng cầm cự.

Kế hoạch thoát phá sản của Spirit Airlines được xây dựng trên mức giá nhiên liệu bay giả định khoảng 2,24 USD/gallon trong năm nay. Tuy nhiên, việc giá nhiên liệu tăng vượt ngưỡng 4 USD, cùng áp lực cạnh tranh gay gắt đã làm đảo lộn mọi tính toán.

Ông John Gradek - Giảng viên Quản lý hàng không, Đại học McGill, Canada cho biết: "Spirit Airlines đã thâm nhập thị trường với tư cách là hãng hàng không giá siêu rẻ. Họ là hãng lớn nhất, lâu đời nhất, với 134 máy bay và cơ sở hạ tầng khá tốt, phục vụ hàng triệu hành khách. Tuy nhiên, ngành đã thay đổi. Các hãng lớn như Delta, United và American Airlines đã cạnh tranh trực tiếp với các hãng siêu rẻ, đưa ra mức giá tương đương ở nhiều phân khúc. Spirit là hãng đầu tiên phải ra đi, nhưng có thể không phải là cái tên cuối cùng".

Sự sụp đổ của Spirit Airlines đặt ra câu hỏi lớn về tính bền vững của mô hình hàng không giá siêu rẻ tại Mỹ. Hãng này đã thua lỗ kể từ năm 2019, trong bối cảnh toàn phân khúc chịu áp lực từ dư thừa công suất, chi phí lao động tăng, hiệu quả khai thác suy giảm và khách hàng chuyển sang các dịch vụ cao cấp. Ngoài Spirit, những hãng khác như JetBlue hay Frontier cũng ghi nhận thua lỗ trong năm qua.

Để ứng phó với áp lực ngày càng tăng, Hiệp hội Các hãng hàng không Giá trị (AVA) - đại diện cho nhóm hãng hàng không giá rẻ - đã đề xuất gói hỗ trợ 2,5 tỷ USD từ Chính phủ liên bang, song chưa được chấp thuận.

Ông Sean Duffy - Bộ trưởng Giao thông Mỹ chia sẻ: "Tại thời điểm này, tôi không nghĩ việc cứu trợ là cần thiết. Chính phủ chỉ nên là lựa chọn cuối cùng. Các hãng vẫn có thể tìm nguồn vốn từ thị trường tư nhân".

Việc không có hỗ trợ đồng nghĩa các hãng giá rẻ sẽ phải tự điều chỉnh để tồn tại, thông qua cắt giảm công suất, thu hẹp mạng lưới bay và rút khỏi các thị trường kém hiệu quả. Nhiều ý kiến lo ngại, điều này sẽ khiến cán cân thị trường dịch chuyển về phía các hãng hàng không lớn, dẫn đến một thị trường tập trung hơn và chi phí cao hơn đối với người tiêu dùng. Các nhà phân tích từ Cirium chỉ ra rằng, tại những tuyến bay trọng điểm mà Spirit Airlines từng thống trị như Florida hay các tuyến đi Mỹ Latinh, giá vé có khả năng tăng mạnh từ 20 - 25%.

Rủi ro thiếu hụt nhiên liệu gia tăng

Áp lực được dự báo sẽ còn lớn hơn tại châu Á và châu Âu, những nơi có thị trường hàng không lớn và đang phụ thuộc rất nhiều vào nguồn cung nhiên liệu từ phía Trung Đông. Các số liệu mới nhất từ Kpler cho thấy, xuất khẩu nhiên liệu bay toàn cầu trong tháng 4 đã giảm 30% so với cùng kỳ năm ngoái, xuống còn 1,3 triệu thùng/ngày. Lượng nhiên liệu bay được vận chuyển bằng tàu chở dầu trong tuần trước đã giảm 50%.

Hệ quả là giá nhiên liệu bay tại châu Âu tính đến đầu tháng 5 đã đạt mức 187 USD/thùng, tức là tăng gấp đôi so với cùng kỳ năm ngoái. Nhiều cảnh báo về nguy cơ thiếu hụt mang tính hệ thống đã được đưa ra, trong khi việc khôi phục nguồn cung dự kiến có thể mất nhiều tuần đến vài tháng, ngay cả khi xung đột tại Trung Đông kết thúc.

Châu Á trước áp lực hỗ trợ hàng không giá rẻ

Còn tại châu Á - khu vực nhập khẩu hơn 80% dầu khí từ Trung Đông, giá nhiên liệu bay ở Singapore - mức tham chiếu của khu vực - đã tăng lên khoảng 200 USD mỗi thùng. Mức tăng mạnh của chi phí nhiên liệu đang đặt ra những thách thức lớn, buộc các Chính phủ trong khu vực phải tính toán lại chính sách hỗ trợ đối với hàng không giá rẻ.

Theo Bloomberg, các nền kinh tế lớn như Trung Quốc, Nhật Bản hay Hàn Quốc đang sử dụng nguồn lực tài chính để bảo đảm nguồn cung, thông qua hạn chế xuất khẩu, dự trữ năng lượng và các cơ chế bình ổn giá. Ngược lại, tại khu vực Đông Nam Á, dư địa chính sách hạn chế hơn, trong khi vận tải hàng không lại đóng vai trò thiết yếu đối với kết nối nội vùng. Nhiều ý kiến cho rằng, các Chính phủ cần sớm triển khai các biện pháp hỗ trợ có mục tiêu như giảm thuế, trợ giá nhiên liệu hoặc cung cấp tín dụng ưu đãi, nhằm hạn chế gián đoạn vận tải và bảo đảm kết nối kinh tế trong khu vực.

Hàng không giá rẻ tìm cách thích ứng với những thay đổi

Trong khi chờ đợi các biện pháp hỗ trợ, những biến động về giá năng lượng đang buộc các hãng hàng không giá rẻ phải chủ động tìm cách ứng phó, thích ứng và tồn tại trước những thay đổi của thị trường.

Trước những biến động chi phí, một giải pháp đang được nhiều hãng hàng không lựa chọn chính là chiến lược phòng vệ giá nhiên liệu. Bằng cách mua các hợp đồng nhiên liệu từ sớm với mức giá cố định, các hãng hàng không có thể hạn chế rủi ro khi thị trường biến động mạnh.

Theo CNBC, tại châu Âu, những hãng hàng không giá rẻ có sự phòng vệ tốt hơn cả là Ryanair với tỷ lệ nhiên liệu mua trước ở mức 80%, hay EasyJet khoảng 70%. Dù chi phí tăng, các hãng này vẫn duy trì được khoảng cách giá đáng kể so với đối thủ và trở thành lựa chọn ưu tiên của hành khách trong bối cảnh lạm phát.

Ông Petar Vojinovic - Tổng biên tập trang tin hàng không Tango Six nêu ý kiến: "Các hãng hàng không giá rẻ có thể tận dụng tình hình này để tối ưu hóa hoạt động. Họ đã hạn chế được tác động từ biến động giá nhiên liệu nhờ chiến lược mua trước, dù vẫn có một tỷ lệ nhất định chuyến bay bị hủy bỏ".

Tuy vậy, giới chuyên gia cũng cảnh báo, thời gian hiệu quả của những tấm khiên bảo vệ này là không quá nhiều.

Ông John Gradek - Giảng viên Quản lý hàng không, Đại học McGill, Canada nhận định: "Vấn đề là những hợp đồng phòng vệ này sẽ sớm kết thúc. Chúng không phải là hợp đồng kéo dài nhiều năm hay hàng năm, mà chỉ là hợp đồng hàng tháng hay hàng quý. Vì vậy, những hợp đồng phòng vệ sẽ chỉ có lợi ích ngắn hạn, nhưng đến tháng 6, tháng 7, tháng 8, nếu giá nhiên liệu hàng không vẫn ở mức như hiện nay hoặc cao hơn, giá trị phòng vệ đó sẽ biến mất".

Do vậy, các hãng hàng không đang thực hiện các biện pháp quyết liệt để tối ưu hóa mạng lưới. Tại châu Á, AirAsia X đã tăng giá vé, cắt giảm 10% số chuyến bay và đóng các tuyến không hiệu quả. Thai AirAsia cũng cắt giảm gần 1/3 số ghế cung ứng. Tại châu Âu, Transavia hủy 2% số chuyến bay trong tháng 5 và 6, trong khi Ryanair cắt giảm 50% số chuyến bay từ Berlin (Đức) - nơi có thuế, phí quá cao, để chuyển sự tập trung sang các thị trường có chi phí hợp lý hơn.

Đáng chú ý, một số trường hợp như Wizz Air của Hungary lại có cách tiếp cận chủ động hơn, khi lựa chọn không cắt giảm công suất, với kỳ vọng việc các đối thủ thu hẹp hoạt động sẽ giúp họ giành thêm thị phần. Hãng dự kiến tiếp nhận 35 máy bay Airbus mới trong năm nay để tận dụng khả năng tiết kiệm nhiên liệu so với các dòng máy bay cũ.

Tại Việt Nam, các loại thuế phí với xăng, dầu và nhiên liệu bay bao gồm thuế giá trị gia tăng, thuế tiêu thụ đặc biệt, thuế bảo vệ môi trường cũng đã được gia hạn. Đây là những hành động rất nhanh của Chính phủ để hỗ trợ các doanh nghiệp trong lĩnh vực hàng không, trong đó có hàng không giá rẻ.

Về phía các doanh nghiệp, trong bối cảnh thị trường năng lượng dự kiến còn nhiều biến động, khả năng thích ứng nhanh chóng với những thay đổi được đánh giá sẽ là những yếu tố quyết định không chỉ sự tồn tại của từng hãng hàng không, mà còn tương lai của toàn bộ mô hình hàng không giá rẻ trên toàn cầu.

Theo VOV