Thủ lĩnh hạ sơn - Kỳ 3: An cư để lạc nghiệp

Vài thập niên hạ sơn không phải là quãng thời gian quá dài, nhưng đủ để những bản làng đồng bào dân tộc thiểu số vùng cao hiện thực hóa ước mơ an cư, lạc nghiệp. Bản lĩnh, ý chí, tinh thần tiên phong, gương mẫu của những thủ lĩnh hạ sơn năm nào đã được các thế hệ tiếp nối, dựng xây quê hương ngày càng trù phú, thanh bình. Ký ức gian khó thuở đầu hạ sơn dần lùi xa, cuộc sống mới đang mở ra trên những vùng đất từng là nơi bắt đầu của hành trình đổi thay.

Bản Mông bình yên

Từ những mái nhà nằm nép mình dưới chân núi Củm Cò, nhìn ra những triền đồi xanh ngút mắt, thật khó hình dung Mỹ Á từng là một vùng đất nhiều khó khăn, cách trở. Câu chuyện cụ Sùng A Páo năm nào tìm về Trung ương “thưa chuyện” để bà con được an cư vẫn được người dân nhắc lại như một kỷ niệm đẹp, gắn với niềm tin rằng rồi sẽ có một ngày bản Mông đổi thay. Ngày ấy đang trở thành hiện thực.

Thôn Mỹ Á bình yên.

Thôn Mỹ Á hôm nay có 149 hộ với 930 nhân khẩu, phần lớn là đồng bào Mông. Những con đường nối dài, những ngôi nhà mới khang trang, nương rẫy xanh màu cây trồng là những dấu hiệu dễ nhận thấy của sự đổi thay. Nhưng phía sau diện mạo ấy còn có một chuyển biến quan trọng hơn, dù không thể nhìn thấy bằng mắt. Đó là ý thức chấp hành pháp luật và tinh thần tự quản của cộng đồng ngày càng được nâng lên. Năm 2021, mô hình “Bản Mông bình yên” được xây dựng tại Mỹ Á, với lực lượng Công an làm nòng cốt, đồng thời phát huy vai trò của những người có uy tín trong cộng đồng. 5 cá nhân trưởng bản, trưởng dòng họ, thầy mo được vận động tham gia mô hình, trở thành những cầu nối quan trọng giữa lực lượng Công an với người dân. Mỗi người có một vị trí, một tiếng nói riêng, nhưng cùng chung một mục tiêu: Giữ bản làng bình yên, vận động bà con sống và làm việc theo pháp luật, từng bước loại bỏ những tập tục không còn phù hợp.

Cuộc sống của đồng bào người Mông ở thôn Mỹ Á đang ngày càng khởi sắc.

Điều đáng nói là mô hình không bắt đầu bằng những khẩu hiệu xa lạ với đời sống. Ở Mỹ Á, muốn vận động bà con thì trước hết phải hiểu bà con. Người có uy tín hiểu tiếng nói, phong tục, tâm lý cộng đồng; biết lúc nào cần tuyên truyền, lúc nào cần giải thích và khi nào chỉ cần một lời khuyên chân tình. Nhờ vậy, những vấn đề từng được xem là khó thay đổi, từ tảo hôn, hôn nhân cận huyết thống đến một số tập tục lạc hậu, từng bước được đưa ra bàn bạc, phân tích và vận động ngay trong cộng đồng. Hiệu quả được thể hiện bằng những con số cụ thể. Người dân đã cung cấp hàng chục nguồn tin, giúp lực lượng chức năng kịp thời phát hiện, xử lý 4 vụ việc liên quan đến dân tộc, tôn giáo, truyền đạo trái phép; phát hiện, phòng ngừa 49 trường hợp người lạ đến địa bàn có dấu hiệu vi phạm pháp luật. Quan trọng hơn, mô hình góp phần củng cố tinh thần đoàn kết, hạn chế mâu thuẫn, không để phát sinh những vấn đề phức tạp về an ninh trật tự.

Từ một địa bàn vùng cao còn nhiều khó khăn, Mỹ Á đang trở thành một thôn ổn định, nơi người dân không chỉ biết làm ăn mà còn ý thức rõ hơn trách nhiệm giữ gìn cuộc sống bình yên của chính mình. Mô hình “Bản Mông bình yên” vì thế đã được Bộ Công an ghi nhận, công nhận và nhân rộng trong phong trào “Toàn dân bảo vệ an ninh Tổ quốc”. Nhưng có lẽ, giá trị lớn nhất không nằm ở danh hiệu hay sự ghi nhận. Điều đáng quý hơn là bình yên ở Mỹ Á đang trở thành công việc chung của cả cộng đồng. Trưởng thôn vận động dân, người có uy tín khuyên bảo bà con, các dòng họ cùng giữ gìn nền nếp, mỗi gia đình tự nhắc nhở con cháu chấp hành pháp luật. Khi người dân trở thành chủ thể giữ gìn bình yên, an ninh trật tự không còn là công việc riêng của lực lượng Công an.

Bí thư Chi bộ thôn Mỹ Á Sùng A Lâu cười vui khi nhắc về những đổi thay của bản: “Từ đảng viên đầu tiên là đồng chí Sùng A Su được kết nạp năm 2002, đến nay Chi bộ đã có 11 đảng viên, 100% là đồng bào dân tộc Mông. Đáng quý hơn cả là Chi bộ đã có đảng viên nữ đầu tiên là đồng chí Mùa Thị Sèo, được kết nạp năm 2025. Đây thực sự là tín hiệu vui, bởi theo tập tục lâu đời, phụ nữ Mông thường ít tham gia các hoạt động công tác xã hội. Cả bản đã có 7 người là giáo viên, 5 người là Công an chính quy...”.

Từ cuộc “hạ sơn” của những gia đình người Mông năm nào đến một “Bản Mông bình yên” hôm nay là một chặng đường dài. Nếu cuộc hạ sơn đầu tiên đưa người Mông rời núi cao xuống vùng đất mới để tìm nơi an cư, thì hành trình hôm nay còn là cuộc “hạ sơn” khỏi những tập tục, thói quen không còn phù hợp để bước vào cuộc sống văn minh, an toàn và phát triển. Bản làng đổi thay không chỉ bởi những con đường mới, những ngôi nhà mới, mà trước hết bởi con người đã thay đổi cách nghĩ, cách sống và biết cùng nhau gìn giữ những thành quả đã được vun đắp qua nhiều thế hệ. Ở Mỹ Á, sự bình yên vì thế không phải điều tự nhiên có được. Đó là kết quả của niềm tin, sự đồng thuận và trách nhiệm cộng đồng được vun đắp từng ngày. Từ một cuộc “hạ sơn” để tìm nơi an cư, người Mông Mỹ Á đang tiếp tục hành trình xây dựng một cuộc sống mới bằng chính sự đổi thay trong mỗi con người và mỗi gia đình.

Bản Dao trù phú

Nếu Mỹ Á cho thấy một bản làng đổi thay từ nhận thức, nếp sống đến ý thức cộng đồng, thì ở những bản Dao, sự đổi thay hiện hữu rõ hơn trong từng cánh rừng, ngôi nhà và sinh kế của người dân.

Sinh năm 1989, anh Đặng Văn Nội được tín nhiệm bầu làm Trưởng thôn Sinh Tàn, xã Khả Cửu, sau khi ông Bàn Văn Chiêu đủ tuổi nghỉ chế độ. Đến nay, anh đã có 15 năm gắn bó với công việc của thôn. Gương mẫu, tận tụy với việc chung, Trưởng thôn Đặng Văn Nội còn là một điển hình làm kinh tế giỏi. Gia đình anh có khoảng 30ha rừng trồng cây nguyên liệu; anh đầu tư ô tô làm dịch vụ vận tải, chuyên chở nông sản cho bà con ra xã, đồng thời đưa nguyên vật liệu, nhu yếu phẩm về bản. Mỗi năm, gia đình có nguồn thu ổn định hàng trăm triệu đồng. Ngay cạnh nếp nhà lá lụp xụp năm nào, một ngôi nhà mới khang trang, kiên cố đã được dựng lên. Và điều đáng mừng là sự đổi thay ấy không chỉ có ở gia đình anh Nội. Sinh Tàn hiện có 70 hộ với 334 nhân khẩu, 100% là đồng bào Dao hạ sơn. Từ một thôn từng chìm trong đói nghèo, đến nay, chỉ còn 11 hộ nghèo. Những ngôi nhà trị giá vài trăm triệu đồng đến cả tỷ đồng mọc lên ngày một nhiều.

“Cuộc sống bà con đã khác trước rất nhiều và chắc chắn tỷ lệ hộ nghèo sẽ còn giảm nhanh trong thời gian tới”, Trưởng thôn Đặng Văn Nội phấn khởi chia sẻ.

Thôn người Dao Sinh Tàn (xã Khả Cửu) ngày càng trù phú.

Cách Sinh Tàn không xa, thôn Mới, xã Lai Đồng cũng đang khoác lên mình một diện mạo mới. 56 hộ với 278 nhân khẩu, đều là đồng bào Dao, đã từng bước thoát khỏi cuộc sống thiếu đói nhờ mạnh dạn đi làm ăn, phát triển kinh tế. Theo Trưởng thôn Lý Văn Hạnh, những năm gần đây, người dân đầu tư xây dựng nhà cửa ngày càng khang trang, kiên cố. Khoảng 80% số nhà trong thôn đã được xây mới, nhiều ngôi nhà trị giá cả tỷ đồng.

Ở thôn Lóng, xã Tân Sơn, sự đổi thay còn mang một màu xanh đặc biệt. Những quả đồi nối tiếp nhau phủ kín cây quế, thay thế dần những khoảng đất trước đây cho hiệu quả thấp. Trong 67 hộ của thôn, khoảng 60 hộ đã trồng quế, với tổng diện tích khoảng 300ha. Từ những cây quế được đưa về trồng trên đất mới trong hành trình hạ sơn, người Dao Lóng hôm nay đã gây dựng nên cả một vùng quế rộng lớn. Có những gia đình sở hữu gia sản hàng chục tỷ đồng, có những ngôi nhà khang trang mọc lên giữa những triền đồi xanh. Cây quế không chỉ đem lại thu nhập cho từng hộ mà đang trở thành nguồn sinh kế quan trọng của cả cộng đồng.

Cây quế đang giúp nhiều hộ dân thôn Lóng (xã Tân Sơn) thành tỷ phú trên đất quê.

Những con đường bê tông nối bản, điện thắp sáng từng ngôi nhà, Internet phủ tới những vùng quê từng cách trở... Diện mạo các bản làng hạ sơn đang đổi thay từng ngày. Ước mơ an cư, lạc nghiệp của những gia đình rời núi xuống vùng đất mới vài chục năm trước đã dần trở thành hiện thực. Nhưng có lẽ, thành quả lớn hơn cả những ngôi nhà mới hay những cánh rừng xanh là một thế hệ đã trưởng thành từ chính vùng đất ấy, tiếp tục học hành, lập nghiệp, làm giàu và góp sức dựng xây quê hương.

Những thủ lĩnh hạ sơn năm nào có thể đã đi qua những chặng dài của cuộc đời. Nhưng điều họ để lại không chỉ là những bản làng được dựng lên từ đất mới. Đó còn là ý chí vượt khó, tinh thần dám nghĩ, dám làm và niềm tin vào một cuộc sống tốt đẹp hơn được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác. Hạ sơn để an cư. An cư để lạc nghiệp. Và từ những vùng đất từng gian khó ấy, một diện mạo mới đang được dựng xây bằng chính bàn tay, khát vọng và sức sống của đồng bào các dân tộc.

Cao Khôi