Thủy lợi Liễn Sơn:

Công trình trăm năm chưa bao giờ ngừng chảy

Hệ thống thủy lợi Liễn Sơn là công trình đầu mối - đập ngăn sông lấy nước phục vụ sản xuất nông nghiệp. Hệ thống tưới nước cho gần 65.000 ha lúa và hoa màu cả 3 vụ/năm; cấp nước cho gần 1.700 ha nuôi trồng thủy sản; tiêu nước cho một lưu vực hơn 43.000 ha ở hầu khắp các vùng thuộc khu vực Vĩnh Phúc (cũ); góp phần quan trọng trong phát triển kinh tế - xã hội địa phương. Tuy nhiên, ít người biết rằng, đây từng là “công trình thế kỷ” một thời, góp phần làm thay đổi gần như hoàn toàn cuộc sống của người nông dân Vĩnh Phúc xưa và được người Pháp cho triển khai thực hiện từ những năm đầu của thế kỷ 20.

Vĩnh Yên thời kỳ cuối thế kỷ 19, đầu thế kỷ 20 là tỉnh địa đầu của châu thổ Bắc kỳ; phía Bắc có dãy Tam Đảo hùng vĩ, phía Nam có sông Hồng, sông Cà Lồ nước chảy mênh mông; lại có dòng Phó Đáy quanh co uốn lượn. Vĩnh Yên khi ấy đã có đê chắn lũ nhưng chưa được xây dựng kiên cố, nên nguy cơ vỡ đê luôn thường trực qua từng mùa mưa bão.

Đập Liễn Sơn hơn 100 năm tuổi vẫn sừng sững “trơ gan cùng tuế nguyệt”.

Vào mùa mưa, nước từ dãy Tam Đảo tràn qua suối, lạch thường xuyên làm ngập úng toàn vùng khiến mực nước trong các xứ đồng luôn cao hơn nước sông, không cách gì tiêu thoát trong thời gian ngắn. Khi ấy, Vĩnh Yên được ví như một hồ nước lớn, cuộc sống của người dân phụ thuộc hoàn toàn vào thiên nhiên, chỉ có thể canh tác khi nước rút.

Giai đoạn cuối thế kỷ XIX, sau khi hoàn tất công cuộc xâm lược Việt Nam, chính quyền thực dân Pháp đẩy mạnh khai thác thuộc địa. Bên cạnh khai khoáng, nông nghiệp là lĩnh vực được đặc biệt chú trọng. Để tăng sản lượng và đảm bảo an ninh cho các vùng trọng yếu, người Pháp chủ trương đầu tư mạnh vào hạ tầng thủy lợi, làm nền tảng cho công cuộc tận thu thuộc địa của mình. Trong tính toán đó, Vĩnh Yên được đánh giá là vùng có tiềm năng lớn nhờ nguồn nước dồi dào nhưng chưa được khai thác hiệu quả. Ý tưởng xây dựng một hệ thống tưới tiêu quy mô lớn, biến nước từ tai họa thành nguồn sinh lợi, từ đó ra đời.

Từ năm 1898 - 1901, các nghiên cứu ban đầu được tiến hành. Giai đoạn 1901 - 1913 là hàng loạt đề án nghiên cứu, dự án tưới tiêu cục bộ, nhỏ lẻ - tiền thân của hệ thống thủy lợi Liễn Sơn sau này. Ngày 17/2/1914, Toàn quyền Đông Dương sau khi chấp nhận ý kiến thẩm định của Ủy ban công chính các thuộc địa đã chính thức ký sắc lệnh cho phép khởi công Dự án xây dựng hệ thống thủy lợi Liễn Sơn.

Đập Liễn Sơn được bố trí là hạng mục được thi công đầu tiên của công trình. Quá trình xây dựng ghi nhận nhiều sự kiện đáng chú ý. Một trong số đó là việc nhà thầu cung cấp đá xin bỏ thầu do tính toán sai chi phí. Trước tình hình đó, chủ đầu tư quyết định thay đổi phương án kỹ thuật, chuyển từ xây đá sang bê tông xi măng. Quyết định này không chỉ giúp công trình bền vững mà còn tiết kiệm được một khoản kinh phí lớn. Đập Liễn Sơn được xây dựng từ tháng 12/1914 - 12/1917, với tổng chi phí hơn 362.000 franc.

Công trình được thi công trong điều kiện thiên nhiên khắc nghiệt cùng địa hình, địa chất vô cùng phức tạp.

Phía trên đập, cầu Liễn Sơn với kết cấu thép cũng được xây dựng nhằm tạo thuận lợi thông thương cho người dân 2 bên bờ.

Sau khi hoàn tất việc xây đập, chủ đầu tư tiếp tục cho thi công các hạng mục đào đắp hệ thống kênh chính, kênh dẫn và các công trình phụ trợ như van, cửa, cống... Sau 9 năm thi công, tháng 2/1923, hệ thống thủy lợi Liễn Sơn gồm đập tràn, các kênh dẫn chính, phụ, các công trình phụ trợ đã cơ bản hoàn thành.

Lễ khánh thành hệ thống thủy lợi Liễn Sơn ngày 24/2/1923 trở thành sự kiện trọng đại của người dân Vĩnh Yên nói riêng, cả xứ Bắc Kỳ nói chung. Buổi lễ có sự tham dự của Toàn quyền Đông Dương, Thống sứ Bắc Kỳ, nhiều quan chức cao cấp.

Diễn văn đọc trong lễ khánh thành của Toàn quyền Đông Dương M.Baudoin nhấn mạnh, mục đích của công trình là hạn chế lũ lụt, chủ động tưới tiêu cho người dân trong khu vực sản xuất nông nghiệp. Sau khi đưa vào sử dụng, công trình đảm nhiệm việc cấp nước cho 17.000 ha đất nông nghiệp, đem lại cho tỉnh Vĩnh Yên khi đó 20.800 tấn gạo vụ tháng 5 và 15.300 tấn gạo vụ tháng 10.

Nét rêu phong cổ kính của cầu Liễn Sơn cũ.

Phát biểu tại buổi lễ, Công sứ Vĩnh Yên Cuilleret khẳng định hiệu quả vượt trội của công trình với hơn 50 km kênh chính, trên 150 km kênh dẫn và khoảng 1.800 km mương nội đồng. Công sứ nhấn mạnh: Không chỉ phục vụ sản xuất, hệ thống kênh còn tạo điều kiện cho giao thông đường thủy, góp phần thúc đẩy giao thương trong vùng.

Sau khi đưa vào sử dụng, hệ thống thủy lợi Liễn Sơn tiếp tục được kiểm tra, sửa chữa và bổ sung. Năm 1924, chính quyền bảo hộ cho tiến hành khắc phục một số hạng mục xuống cấp và mở rộng kênh dẫn, huy động sự tham gia của dân địa phương. Đến năm 1932, hệ thống thủy lợi Liễn Sơn được nghiên cứu mở rộng sang Phủ Yên Lãng (tỉnh Phúc Yên), vùng có điều kiện địa hình và khí hậu tương đồng. Đến năm 1937, các hạng mục đào đắp và xây lắp công trình kỹ thuật cơ bản hoàn tất, tăng thêm năng lực tưới cho hàng ngàn ha đất nông nghiệp của Phủ Yên Lãng.

Sau này, nhằm đáp ứng nhu cầu đi lại, giao thương ngày càng lớn, cầu Liễn Sơn mới được xây dựng ngay bên cạnh. Cầu cũ chỉ còn các phương tiện xe máy, xe thô sơ đi qua.

Trải qua nhiều lần xây dựng bổ sung, hệ thống thủy lợi Liễn Sơn mới có hình hài như ngày hôm nay, với năng lực tưới tiêu lớn hơn gấp 3 lần lúc đầu. Đáng nói là từ việc xây dựng một công trình thủy lợi liên tỉnh (Vĩnh Yên, Phúc Yên) ban đầu, các kỹ sư người Pháp và người Việt đã chứng tỏ tầm nhìn xa trông rộng cả về mặt không gian lẫn thời gian, để đến hôm nay, công trình liên tỉnh ấy đã trở thành công trình nội tỉnh Phú Thọ trường tồn cùng thời gian và trở thành một phần chứng tích lịch sử - xã hội.

Quang Nam