Đền Đức Ông - “phần hồn” cổ kính bên bờ Đầm Rưng

Giữa nhịp sống đô thị ngày càng sôi động, có một nơi vẫn lặng lẽ giữ cho mình vẻ trầm mặc của thời gian, đó là Đền Đức Ông (xã Vĩnh Tường). Không ồn ào, không phô trương, ngôi đền cổ như một “cột mốc ký ức”, gìn giữ phần hồn của vùng đất địa linh nhân kiệt bên Đầm Rưng mênh mang nước.

Từ một ngôi lăng mộ cổ thời Lý, Đền Đức Ông được tôn tạo quy mô vào năm 1762 (đời vua Lê Hiển Tông) và duy trì cho đến ngày nay.

Chúng tôi tìm về Vĩnh Tường vào một buổi chiều, khi những triền đê sông Hồng bắt đầu bảng lảng khói sương. Đền Đức Ông hiện ra với dáng vẻ thâm nghiêm, cổ kính của một di tích đã đi qua gần mười thế kỷ.

Ngược dòng thời gian về thế kỷ XII, dưới triều vua Lý Cao Tông, vùng đất này từng ghi dấu chiến công của Đốc tướng Nguyễn Văn Nhượng - người con ưu tú của Tứ Trưng xưa.

Theo những trang thư tịch cổ và lý lịch di tích, năm 1183, ông được triều đình giao trọng trách cầm quân dẹp giặc Ai Lao, giữ yên bờ cõi. Với tài thao lược và lòng quả cảm, ông đã lập nên chiến công hiển hách, buộc đối phương phải cam kết giữ lệ cống nạp.

Với công lao hiển hách, ông được vua ban thưởng voi ngựa, áo gấm về lập ấp tại quê nhà. Khi ông hóa, nhà vua cho xây lăng, lập đền thờ và phong tặng danh hiệu cao quý: Đông Kinh Phán Quan Đại Vương Thượng Đẳng Phúc Thần.

Đền Đức Ông được thiết kế theo kiểu chữ “Đinh” với tòa Tiền tế và Hậu cung.

Từ một lăng mộ cổ thời Lý, đến năm 1762, dưới triều vua Lê Hiển Tông, đền được tôn tạo quy mô, định hình diện mạo cơ bản như ngày nay. Gần một thiên niên kỷ trôi qua, ngôi đền vẫn lặng lẽ đứng đó như một chứng nhân của lịch sử.

Bước qua cánh cửa gỗ lim nhuốm màu thời gian, cảm giác như chạm vào mạch ngầm lịch sử chảy trôi không nghỉ. Điểm đặc biệt làm nên chiều sâu văn hóa của Đền Đức Ông chính là bàn thờ vọng công chúa nước Chiêm Thành - một chi tiết thờ tự tưởng chừng nhỏ bé, nhưng lại mở ra cả một tầng ý nghĩa lớn về sự giao thoa văn hóa, tinh thần nhân văn và lòng bao dung của người Việt trong hành trình giữ nước, dựng nước. Chính sự hiện diện ấy khiến không gian nơi đây không chỉ linh thiêng mà còn thấm đẫm tình người.

Ngôi đền tọa lạc ở vị trí đắc địa, mặt hướng ra Đầm Rưng mênh mông lộng gió. Ngay trước sân, “hàng vệ binh” gồm 6 gốc lộc vừng cổ thụ hàng trăm năm tuổi xòe tán rộng, bốn mùa xanh tốt như những cánh tay khổng lồ che chở cho mái ngói rêu phong.

Về kiến trúc, đền được xây theo kiểu chữ “Đinh” truyền thống, gồm tòa Tiền tế và Hậu cung. Điều làm nên giá trị “độc nhất vô nhị” khiến các nhà nghiên cứu mỹ thuật phải trầm trồ chính là hệ thống chạm khắc gỗ thời Lê Trung Hưng còn vẹn nguyên tại tòa Hậu cung. Trên các cấu kiện như ván nong, cốn mê, cốn nách, đầu bẩy..., những đường chạm đục bong, chạm thủng tinh xảo đã biến chất liệu gỗ vô tri thành những tác phẩm nghệ thuật sống động. Hình ảnh rồng bay, phượng múa, kim nghê, vân mây, hoa lá... hiện lên mềm mại mà uy nghi, phản ánh tư duy thẩm mỹ tinh tế cùng triết lý hài hòa Nho - Phật - Đạo của cha ông. Đó không chỉ là nghệ thuật, mà còn là khát vọng về một cuộc sống yên bình, no đủ của cư dân nông nghiệp xưa.

Bằng bàn tay tài hoa của những nghệ nhân xưa đã đục bong, chạm thủng điêu luyện, hình ảnh rồng phượng, kim nghê, vân mây, hoa lá hiện lên sinh động.

Cụ từ Ngô Văn Nhâm, người dành cả tâm huyết trông nom ngôi đền dẫn tôi đi xem “kho báu” di vật với ánh mắt đầy tự hào. Cụ thông tin: Đền Đức Ông còn lưu giữ 13 đạo sắc phong, trong đó có sắc sớm nhất từ niên hiệu Cảnh Hưng (1742), cùng hệ thống ngai thờ, chó đá, phù điêu có niên đại trải dài từ thế kỷ XVII đến thế kỷ XX. “Mỗi hiện vật là một mảnh ghép của ký ức, khẳng định sức sống bền bỉ của ngôi đền qua những biến thiên của thời đại” - cụ Nhâm chia sẻ.

Đền Đức Ông còn lưu giữ 13 đạo sắc phong quý hiếm, sớm nhất từ niên hiệu Cảnh Hưng (1742).

Trong đời sống cộng đồng, Đền Đức Ông còn là trung tâm sinh hoạt tín ngưỡng gắn với Lễ hội Đầm Rưng - một trong những lễ hội đặc sắc của vùng Đất Tổ. Người dân nơi đây vẫn truyền nhau câu nói mộc mạc mà tha thiết: “Bỏ con, bỏ cháu, không ai bỏ mùng 6 chợ Rưng”. Diễn ra vào mùng 6 và mùng 7 tháng Giêng hằng năm, lễ hội không chỉ là dịp tưởng nhớ công lao Đức Ông mà còn là không gian bảo tồn văn hóa dân gian.

Nổi bật nhất là trò “cướp chạch trong chum” - một hình thức diễn xướng mang đậm tín ngưỡng phồn thực. Trong tiếng trống hội rộn ràng, những đôi trai gái cùng tranh tài bắt chạch, tạo nên bầu không khí sôi động, vui tươi, gửi gắm ước vọng về sự sinh sôi nảy nở, cầu mong vạn vật hanh thông, mùa màng tươi tốt của những người nông dân chất phác.

Hàng năm, vào dịp lễ hội, xã Vĩnh Tường tổ chức trò chơi dân gian “cướp chạch trong chum” - một nét diễn xướng mang đậm tín ngưỡng phồn thực.

Năm 2024, Đền Đức Ông được công nhận là Di tích lịch sử cấp Quốc gia - một dấu mốc quan trọng khẳng định giá trị của di tích. Trò chuyện với chúng tôi, ông Nguyễn Phương Nam - Chủ tịch UBND xã Vĩnh Tường chia sẻ đầy trăn trở nhưng cũng rất quyết tâm: "Trong nhịp sống đô thị hóa, Đền Đức Ông vẫn là “phần hồn” gắn kết quá khứ với hiện tại. Chúng tôi đang nỗ lực kết nối di tích này vào các tuyến du lịch trọng điểm của tỉnh, để Đền Đức Ông và Đầm Rưng mãi là địa chỉ đỏ giáo dục truyền thống cho các thế hệ."

Đền Đức Ông tọa lạc ở vị trí đắc địa, mặt hướng ra Đầm Rưng (xã Vĩnh Tường).

Rời Vĩnh Tường khi ánh đèn phố thị bắt đầu phản chiếu xuống mặt đầm, hình ảnh ngôi đền cổ bên những gốc lộc vừng già vẫn lặng lẽ neo lại trong tâm trí tôi. Đó không chỉ là một công trình kiến trúc, mà là nhịp đập của lịch sử, là hồn cốt của một vùng địa linh nhân kiệt vẫn đang bền bỉ chảy qua bao thăng trầm thời gian. Đền Đức Ông chính là nơi mà bất cứ ai khi lòng bộn bề đều có thể tìm về để tựa vào những giá trị vĩnh cửu của cha ông.

Ngọc Thắng