Độc đáo Lễ cơm mới của người Thái xã Mai Hạ

Lễ cơm mới (Kháu mờ) của đồng bào dân tộc Thái ở xã Mai Hạ không chỉ là nghi thức tín ngưỡng nông nghiệp đánh dấu một mùa gặt hoàn thành, mà còn là nơi kết tinh những giá trị văn hóa lâu đời, tình cảm gia đình và tinh thần đoàn kết cộng đồng. Năm nay, Lễ cơm mới được UBND xã Mai Hạ tổ chức quy mô, gắn liền với các hoạt động trưng bày, quảng bá nông sản và du lịch, mang lại những trải nghiệm độc đáo, ấn tượng cho Nhân dân và du khách thập phương.

Mạch nguồn văn hóa lâu đời

Phụ nữ xã Mai Hạ chuẩn bị mâm cơm mới mời khách.

Đối với đồng bào Thái ở Mai Hạ, hạt lúa là thành quả ngọt ngào từ những ngày tháng lao động nhọc nhằn, là quà tặng của đất trời và sự chở che, phù hộ của tổ tiên. Khi mùa màng khép lại, người Thái lại rộn ràng chuẩn bị Lễ cơm mới (Kháu mờ).

Khác với lễ Kháu hạch (ăn mừng cơm mới theo từng vụ thu hoạch lúa chiêm hay lúa mùa), Kháu mờ chỉ tổ chức mỗi năm một lần vào thời điểm kết thúc vụ mùa, chuẩn bị bước sang chu kỳ canh tác mới. Nghi lễ là dịp để con cháu dâng lên tổ tiên những sản vật thơm ngon nhất do chính tay mình làm ra, bày tỏ lòng thành kính sâu sắc, cảm ơn cội nguồn và cầu cho mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu, bản làng được dồi dào sức khỏe, bình an, ấm no.

Trong mâm cơm mới không thể thiếu món xôi nếp ngũ sắc và cá.

Mâm lễ cơm mới của người Thái hội tụ những nét văn hóa ẩm thực độc đáo. Điểm nhấn là đĩa xôi nếp ngũ sắc các màu đỏ, tím, vàng, đen, trắng được đồ từ những hạt nếp mẩy, nhuộm bằng lá cây tự nhiên, tỏa hương thơm dẻo. Cùng với xôi, món cá đồ (cá trộn bột gạo nếp và gia vị, gói lá chuối đồ chín) là lễ vật không thể thiếu. Sự đặc biệt trong phong tục cúng cơm mới của người Thái là ưu tiên dùng cá và thịt thú rừng thay vì giết thịt các con vật nuôi thân thiết trong nhà. Điều này xuất phát từ câu chuyện dân gian sâu sắc về tình mẫu tử, lòng trắc ẩn và đạo lý trân trọng sự sống, yêu thương những vật nuôi đã gắn bó với đời sống nông nghiệp.

Nét độc đáo của buổi lễ còn nằm ở nghi lễ qua lời mo của thầy mo. Trong không gian linh thiêng, thầy mo cất lời kể về sự hình thành đất trời, quá trình ông cha khai phá ruộng đồng, đồng thời nhắn nhủ thế hệ sau phải biết trân trọng giọt mồ hôi rơi trên hạt gạo. Lời mo cũng là kho tàng tri thức dân gian lưu giữ kinh nghiệm thời tiết, lịch thời vụ và gửi gắm khát vọng về cuộc sống sung túc.

Sau phần lễ trang trọng là phần hội sum vầy rộn rã với nhịp chày Keng Loóng, tiếng cười đùa của trẻ nhỏ phá cỗ, điệu múa xòe, múa sạp và những câu hát giao duyên bên men rượu nồng.

Gắn kết di sản với phát triển kinh tế

Các mâm cơm mới được các xóm trên địa bàn chuẩn bị công phu.

Thầy mo thực hiện nghi lễ trong Lễ cơm mới dân tộc Thái xã Mai Hạ năm 2026.

Năm 2026, Lễ cơm mới dân tộc Thái xã Mai Hạ được tổ chức với quy mô rộng lớn và nhiều hoạt động đặc sắc. Đồng chí Hà Tuấn Hải - Phó Chủ tịch UBND xã Mai Hạ cho biết: Điểm nổi bật năm nay là Lễ cơm mới được tổ chức gắn liền với “Tuần lễ Trưng bày, giới thiệu, kết nối tiêu thụ nông sản Phú Thọ năm 2026” tại Sân cộng đồng Bản Lác. Đây là sự kết hợp hài hòa giữa việc bảo tồn các giá trị văn hóa truyền thống với phát triển kinh tế nông nghiệp, quảng bá du lịch cộng đồng và nâng cao thu nhập cho nông dân.

Cũng theo Phó Chủ tịch UBND xã Hà Tuấn Hải, sản vật quê hương không chỉ dừng lại ở mâm cỗ dâng tổ tiên mà còn vươn xa, kết nối với thị trường tiêu dùng. Sự kiện trưng bày các sản phẩm OCOP, nông sản an toàn, hữu cơ, sản phẩm làng nghề thủ công và du lịch sinh thái, góp phần thực hiện hiệu quả Nghị quyết của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa, đưa văn hóa trở thành nguồn lực nội sinh thúc đẩy kinh tế - xã hội.

Tham gia hội thi trưng bày, các xóm trong xã đã chăm chút tỉ mỉ cho từng mâm cỗ dâng lên ngày hội. Chị Vì Thị Dung, đại diện xóm Chiềng Châu chia sẻ về mâm cơm mới của xóm mang tên “Tạ ơn tổ tiên”: “Mâm lễ gồm những hạt gạo nếp thơm đồ dẻo, kết hợp cùng các gia vị truyền thống như sả, củ kiệu, hạt dổi, mắc khén tạo nên món nộm đồ chín đặc trưng và rượu men lá thơm ngát. Tất cả đều là sản vật do chính bàn tay lao động của bà con nông dân làm ra. Ngoài ra, mâm cỗ còn có các món ăn đậm đà bản sắc Thái như gà luộc, cá nướng, thịt lợn băm cuốn lá dổi, mọc, chả... dâng lên tổ tiên với lòng thành kính, cầu mong gia đình sum vầy, bản mường bình an, mùa màng tươi tốt”.

Các tiết mục văn nghệ đặc sắc trong Lễ cơm mới dân tộc Thái xã Mai Hạ.

Không khí lễ hội sôi động và mâm cỗ độc đáo đã để lại ấn tượng mạnh mẽ cho du khách thập phương. Chị Nguyễn Hồng Hạnh - du khách đến từ Hà Nội chia sẻ: “Lần đầu tiên được hòa mình vào Lễ cơm mới của người Thái xã Mai Hạ, tôi vô cùng ấn tượng. Không chỉ được thưởng thức ẩm thực đậm đà bản sắc, xem biểu diễn Keng Loóng, múa sạp, đốt lửa trại mà tôi còn hiểu thêm về tri thức dân gian và nét đẹp lòng hiếu thảo, sự trân trọng hạt gạo của người dân nơi đây. Đây thực sự là một trải nghiệm văn hóa tuyệt vời”.

Trong dòng chảy hội nhập và phát triển hôm nay, việc tìm hiểu, bảo tồn và phát huy những giá trị di sản có ý nghĩa vô cùng thiết thực đối với đời sống tinh thần của đồng bào Thái. Việc tổ chức Lễ cơm mới gắn với các hoạt động trưng bày, quảng bá nông sản và du lịch cộng đồng không chỉ giúp nét văn hóa truyền thống được hiểu đúng, trân trọng và tiếp nối, mà còn trở thành điểm tựa vững chắc để người dân giữ gìn bản sắc dân tộc. Đây chính là nguồn lực nội sinh quan trọng, tạo động lực thúc đẩy kinh tế - xã hội địa phương phát triển, góp phần xây dựng quê hương Mai Hạ ngày càng ấm no, văn minh và hạnh phúc.

Hương Lan