Nhịp đuống lắng đọng hồn Mường

Không réo rắt, mượt mà, không cầu kỳ, phức tạp về hòa âm, phối khí, tiếng chàm đuống chân chất, mộc mạc mà phóng khoáng như chính tính cách đôn hậu, trọng nghĩa, trọng tình, hiếu khách của người Mường vùng cao. Từ thanh âm lao động sản xuất thường nhật, qua thời gian, chàm đuống đã trở thành nét đẹp văn hóa cộng đồng được các thế hệ người Mường Đất Tổ gìn giữ, trao truyền và lan tỏa trong đời sống đương đại.

Phụ nữ Mường chàm đuống chào khách trong ngày hội.

Thanh âm no ấm

Sinh ra và trưởng thành trên đất Mường Cúc, ông Hoàng Minh Hận, nguyên Bí thư Đảng ủy xã Thu Cúc được ví như “pho sử sống” về phong tục, tập quán của người Mường nơi đây. Theo lời ông, đuống vốn là một dạng cối giã gạo truyền thống. Trước đây, người dân thường vào rừng chọn những cây gỗ cứng, chắc như sâng, táu, thân to chừng hai vòng tay người trưởng thành, dáng thẳng để đẽo thành đuống. Tùy nhu cầu mỗi gia đình mà kích thước khác nhau, nhưng phổ biến dài khoảng 2-2,5m, lòng rộng khoảng 50cm, sâu 40cm.

Ngày ấy, phụ nữ Mường đảm nhiệm việc giã gạo, chuẩn bị nguyên liệu nấu cơm cho gia đình. Bởi vậy, từ sáng sớm, tiếng chày gỗ nện xuống lòng đuống đã trở thành âm thanh quen thuộc ở mỗi nếp nhà. Nhà sung túc, có dăm ba phụ nữ cùng giã gạo, tiếng chày càng thêm rộn rã. Từ công việc thường nhật, chiếc đuống dần hiện diện trong những dịp vui của gia đình, làng bản. Mỗi khi có việc mừng, bà con lại mang đuống ra, cùng nhau tạo nên những thanh âm náo nức. Dần dà, có người đứng ra cầm nhịp, các động tác được phối hợp ăn ý, tiếng chày không còn đơn thuần là âm thanh lao động mà trở thành những nhịp điệu có tiết tấu, tạo nên hình thức diễn xướng dân gian độc đáo.

Ngày nay, đời sống phát triển, đuống không còn được sử dụng để giã gạo như trước. Chiếc đuống đã qua nhiều thế hệ trong gia đình ông Hận cũng được trao tặng lại cho xã Thu Cúc. Công cụ lao động xưa trở thành vật lưu giữ ký ức về một nếp sinh hoạt từng gắn bó mật thiết với đời sống người Mường. Dẫu vậy, tiếng chàm đuống vẫn tiếp tục vang lên trong các dịp lễ hội, ngày vui của bản làng, như tiếng reo vui trước cuộc sống mới no ấm, thanh bình.

Bà Trần Thị Huệ - Trưởng Phòng Văn hóa - Xã hội xã Thu Cúc cho biết: Toàn xã hiện có 14 câu lạc bộ văn nghệ dân gian tại 12 thôn. Trong đó, 11 câu lạc bộ của cộng đồng người Mường đều có bộ đuống và thường xuyên duy trì hoạt động chàm đuống trong các dịp lễ, Tết, sự kiện chính trị, văn hóa của địa phương. Các thành viên nữ đều thuần thục kỹ thuật chàm đuống; thế hệ trước trao truyền cho thế hệ sau, nhiều em nhỏ mới hơn chục tuổi cũng đã thành thạo những động tác cơ bản.

Chiếc đuống gỗ được trưng bày tại Trung tâm hội nghị xã Tân Sơn.

Bản giao hưởng của đại ngàn

Gắn bó nhiều năm với việc lưu giữ, thực hành diễn xướng dân gian Mường, bà Hà Thị Tiên - Chủ nhiệm Câu lạc bộ Văn nghệ dân gian thôn Chiềng Kịt (xã Lai Đồng) không chỉ thành thạo các làn điệu ví, rang cổ mà còn nhiều năm đảm nhiệm vai trò cầm cái, bắt nhịp cho đội đuống của thôn. Bà kể: Con gái người Mường thế hệ chúng tôi cứ cứng chân, dẻo tay, đủ sức nâng chiếc chày gỗ là đã biết phụ giúp bố mẹ giã gạo, làm việc nhà, đồng áng. Tôi biết giã gạo bằng đuống từ nhỏ, tai đã quen nghe tiếng chày nện xuống lòng đuống như hơi thở, nhịp đập trái tim của chính mình. Theo mẹ, theo chị đi dự lễ hội, thấy mọi người chàm đuống tôi thích lắm, cứ nhẩm theo từng nhịp. Về nhà, mỗi khi giã gạo lại tự làm theo, dần dần thành thạo và tự tin tham gia các đội đuống của thôn.

Chàm đuống có ba động tác cơ bản: Giã là đâm thẳng đầu chày xuống lòng đuống; đập là dùng cạnh đầu chày đập vào thành đuống; đánh là hai người cùng đưa cạnh đầu chày chạm vào nhau. Sự kết hợp linh hoạt giữa các động tác tạo nên những âm thanh trầm, vang, khi dồn dập, lúc khoan thai. Để có một màn diễn xướng hài hòa, mỗi người phải biết lắng nghe, quan sát, bắt nhịp và phối hợp với những người xung quanh. Người cầm cái phải vững nhịp, người giữ vai con phải nhạy bén, ăn ý. Chính sự đồng điệu ấy tạo nên sức hấp dẫn của chàm đuống, đồng thời phản ánh tinh thần gắn kết cộng đồng trong đời sống người Mường.

Ông Trần Khắc Thăng - Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch HĐND xã Thu Cúc khẳng định: Tục chàm (đâm) đuống không chỉ là hình thức diễn xướng dân gian độc đáo mà còn là biểu tượng cho tinh thần lao động, khát vọng no ấm và sức sống bền bỉ của văn hóa Mường trên quê hương Thu Cúc. Cùng với việc bảo tồn, gìn giữ nét đẹp truyền thống thông qua duy trì hoạt động trong các lễ hội văn hóa, Ngày hội Đại đoàn kết toàn dân tộc, Tết cổ truyền..., địa phương sẽ triển khai các giải pháp nhằm lan tỏa, nâng tầm giá trị loại hình diễn xướng này, hướng tới xây dựng thành sản phẩm du lịch cộng đồng gắn với Tết Doi (Tết xuống đồng) của đồng bào Mường Thu Cúc. Qua đó, góp phần thúc đẩy kinh tế - xã hội địa phương phát triển bền vững, nâng cao chất lượng cuộc sống người dân.

Từ chiếc đuống bên mỗi nếp nhà đến không gian lễ hội hôm nay, chàm đuống đã vượt khỏi khuôn khổ một công việc lao động thường nhật để trở thành nét đẹp văn hóa được cộng đồng nâng niu, gìn giữ. Những phụ nữ Mường vẫn luôn cần mẫn trao truyền từng động tác, nhịp chày cho thế hệ trẻ. Giữa nhịp sống hiện đại, tiếng đuống tiếp tục ngân vang, không chỉ gợi nhớ nếp sinh hoạt xưa mà còn gửi gắm niềm tự hào, khát vọng về cuộc sống ấm no, hạnh phúc trên quê hương Mường.

Hà Phương