Độc đáo lễ hội rước ông Khiu, bà Khiu
Những ngày đầu xuân, giữa không gian linh thiêng của làng cổ Gia Ninh xưa (nay thuộc xã Hy Cương), Lễ hội rước ông Khiu, bà Khiu đã đánh thức những lớp trầm tích văn hóa ngàn đời của cư dân nông nghiệp vùng Đất Tổ.
Những ngày đầu xuân, giữa không gian linh thiêng của làng cổ Gia Ninh xưa (nay thuộc xã Hy Cương), Lễ hội rước ông Khiu, bà Khiu đã đánh thức những lớp trầm tích văn hóa ngàn đời của cư dân nông nghiệp vùng Đất Tổ.
Không chỉ là sinh hoạt tín ngưỡng dân gian, lễ hội còn là sự kết tinh đặc sắc của tín ngưỡng phồn thực, tín ngưỡng cầu mùa gắn với truyền thuyết thời Hùng Vương dựng nước. Sau 19 năm gián đoạn, việc phục dựng lễ hội không chỉ đáp ứng nhu cầu tâm linh của Nhân dân mà còn khẳng định sức sống bền bỉ của di sản văn hóa truyền thống, góp phần nâng cao ý thức gìn giữ bản sắc văn hóa trong đời sống đương đại.
Lễ hội rước ông Khiu, bà Khiu diễn ra trong hai ngày 11 và 12 tháng Giêng, với trung tâm là Đình Thanh Đình, gò Tế Thánh và Oa Nhà Nít. Đình Thanh Đình được xây dựng năm 1938, phục hồi năm 2006, là nơi thờ Tản Viên Sơn Thánh và Quý Minh Đại Vương - hai vị thần gắn với huyền tích thời Hùng Vương dựng nước. Theo truyền thuyết, vùng đất Thanh Đình là nơi Đức Thánh Tản Viên cùng Quý Minh ém quân chống Thục, được dân làng đời đời hương khói phụng thờ.
Từ mạch nguồn ấy, lễ hội ra đời nhằm tưởng nhớ công đức tiền nhân, cầu mong quốc thái dân an, mùa màng bội thu. Điểm độc đáo nhất nằm ở tục hèm phồn thực tại Oa Nhà Nít - nơi tương truyền công chúa Ngọc Hoa, con gái Vua Hùng thứ 18 từng dừng chân “vượt cạn” trên đường về núi Tản. Địa danh này vì thế trở thành biểu tượng của sự sinh sôi, phúc mệnh và sự bao bọc của đất mẹ.
Trong nghi thức chính, ông Khiu và bà Khiu thay mặt dân làng kính cáo đất trời, thực hiện nghi thức dúi bánh chưng xuống Oa ba lần - biểu tượng cho sự giao hòa âm - dương. Mỗi lần dúi là một lần gửi gắm ước vọng về đất đai màu mỡ, con người ấm no. Tiếng hô “Hú...ù...oo” vang rền bốn phía, như lời cầu khẩn vọng tới thần linh, tạo nên một trường đoạn diễn xướng linh thiêng.
Nghi lễ phồn thực là nghi lễ quan trọng, mang ý nghĩa khai mở, báo hiệu một chu trình lễ hội chính thức bắt đầu, thể hiện mối liên kết hài hòa giữa con người - thiên nhiên - thần linh của cư dân nông nghiệp.
Phần lễ nổi bật với nghi thức tế nam quan. Ban Tế gồm 13 cụ cao niên, đủ sức khỏe, gia phong mẫu mực; trong đó một cụ giữ vai trò chủ tế, đồng thời là ông Khiu - am hiểu nghi lễ và được cộng đồng tín nhiệm. Bà Khiu do một thiếu niên nam từ 13 - 16 tuổi đóng giả, danh tính được giữ kín theo tục lệ làng. Sự song hành giữa ông Khiu và bà Khiu không chỉ tái hiện huyền tích Tản Viên - Ngọc Hoa mà còn ẩn chứa triết lý âm dương hòa hợp, tạo nên sắc thái độc đáo hiếm thấy trong hệ thống lễ hội truyền thống.
Ông Khiu thực hiện nghi lễ tại Oa Nhà Nít.
Cụ Bùi Văn Sách, chủ tế xúc động chia sẻ: Được chọn đảm nhận vai trò ông Khiu trong năm đầu tiên khôi phục, bản thân tôi và gia đình rất vinh dự, tự hào khi được đóng góp một phần nhỏ để gìn giữ những giá trị văn hóa kết tinh qua hàng nghìn năm lịch sử.
Ông Khiu, bà Khiu chuẩn bị cùng đoàn rước từ Oa Nhà Nít về Đình Thanh Đình.
Đoàn rước khởi hành về đình.
Ba ông Giải làm bằng tre bánh tẻ dài 7-9m, tạo hình rồng, trang trí giấy ngũ sắc được rước ba vòng quanh sân đình. Phía sau là đoàn rước cờ Kim ngưu, đầu trâu, đầu bò, trò diễn đánh bắt cá... Nghi thức rước ông Giải nhằm tưởng nhớ, đón rước Tản Viên Sơn Thánh về dự hội làng, cầu mong mưa thuận gió hòa. Đoàn rước đi từ Oa Nhà Nít qua gò Tế Thánh đến Đình Thanh Đình, kết hợp nhiều hoạt động đặc sắc như chạy quân, múa Giải, trò diễn đánh cá, rước kiệu, rước lễ, không chỉ tái hiện sinh động nét đẹp văn hóa cổ xưa từ thời Hùng Vương mà còn là biểu tượng rực rỡ của tinh thần đoàn kết, ý chí quyết tâm giữ gìn bản sắc vùng Đất Tổ.
Đoàn rước gồm kiệu rước lễ vật, kiệu rước ông Khiu, kiệu võng của bà Khiu.
Trên giàn Khiu, mâm lễ gồm bánh chưng và ngũ cốc - gạo, ngô, đậu, lạc, vừng, tượng trưng cho sự phong phú của nông sản. Bánh chưng được tung phát lộc bốn phía, dân làng hồ hởi đón nhận. Ông Khiu bưng mâm lúa, bà Khiu tung bánh, biểu trưng cho sự sẻ chia phúc lành, gửi gắm niềm tin về một năm mới an khang, thịnh vượng.
Nghi thức rước ông Giải nhằm tưởng nhớ, đón rước Tản Viên Sơn Thánh về dự hội làng, cầu mong mưa thuận gió hòa.
Nghi thức chạy cờ
Kiệu rước lễ vật về Đình Thanh Đình.
Đoàn rước ông Khiu, bà Khiu về đến sân đình.
Kết thúc lễ hội là nghi thức hóa ông Giải, mang ý nghĩa tiễn điều rủi, giải trừ tai ương, cầu mong quê hương bình yên, phát triển. Sau 19 năm gián đoạn, lễ hội được phục dựng đầy đủ các nghi thức truyền thống, dựa trên tư liệu di tích và ý kiến cộng đồng, nhằm giữ gìn tối đa giá trị cốt lõi.
Ông Khiu, bà Khiu làm lễ tại sân đình.
Tái hiện trò diễn đánh cá tại sân đình cho phần hội thêm vui.
Chủ tịch UBND xã Hy Cương Nguyễn Thu Hiền khẳng định: Việc khôi phục Lễ hội rước Ông Khiu, Bà Khiu không chỉ là sự kiện văn hóa có ý nghĩa đối với đời sống tinh thần của Nhân dân mà còn là bước đi có ý nghĩa chiến lược trong hành trình gìn giữ và phát huy giá trị di sản văn hóa của quê hương. Thành công của lễ hội năm nay sẽ là tiền đề quan trọng để địa phương tiếp tục hoàn thiện hồ sơ, đề nghị UBND tỉnh xem xét, trình Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ghi danh Lễ hội rước Ông Khiu, Bà Khiu vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia khi đủ điều kiện theo quy định.
Từ giàn khiu, ông Khiu, bà Khiu tung lộc cho dân làng.
Giữa nhịp sống hiện đại, Lễ hội rước ông Khiu, bà Khiu vẫn vẹn nguyên mạch nguồn tâm linh, phản ánh khát vọng ấm no, hạnh phúc của cư dân vùng Đất Tổ, đồng thời là minh chứng sinh động cho sức sống bền bỉ của di sản văn hóa truyền thống qua nhiều thế hệ.
Nội dung: Phương Thanh - trình bày: đinh tú
