Giữ sinh kế giữa vùng hồ Tiền Phong

Mặt hồ sông Đà buổi sớm phẳng như một tấm gương lớn. Chiếc thuyền nhỏ rời Săng Bờ (Tiền Phong), lướt qua những dãy lồng cá nối nhau giữa mênh mang sóng nước. Trên bè nuôi, ông Đoàn Viết Thành quan sát đàn cá lăng, cá trắm đen đang quẫy dưới làn nước xanh. Việc đầu tiên mỗi ngày của ông là đi một vòng kiểm tra lưới, các mối nối và từng sợi dây neo. Từng sống bằng nghề câu cá, hiểu thế nào là những bấp bênh phụ thuộc vào con nước và may rủi, ông càng trân trọng những ô lồng vuông vức đang giữ phần lớn tài sản của gia đình giữa sóng nước.

Trên lòng hồ Hoà Bình, hơn 1.100 lồng cá đang là nguồn thu chính của nhiều gia đình ở Tiền Phong. Người dân đã biết biến mặt nước thành vùng sản xuất, chuyển từ đánh bắt tự nhiên sang chủ động nuôi trồng. Nhưng để những mùa cá không bị cuốn theo mưa lũ, họ còn phải học cách ứng phó với những biến động ngày càng khó lường của thiên nhiên.

Thu hoạch cá lồng trên lòng hồ Hòa Bình, xã Tiền Phong.

Từ chiếc thuyền câu đến những ô lồng

Ông Thành nhớ những năm nghề nuôi cá lồng chưa phát triển, người dân ven hồ chủ yếu kiếm sống bằng chài lưới. Chiếc thuyền nhỏ rời bến từ lúc trời còn tối, mang theo hy vọng về một mẻ cá đủ trang trải cuộc sống gia đình. Ngày gặp luồng cá thì có thêm đồng ra đồng vào; ngày trở về với khoang thuyền thưa thớt, mọi khoản chi tiêu lại phải tính toán. Cuộc sống của người làm nghề cứ trồi sụt theo con nước.

Bước ngoặt đến khi gia đình ông được tiếp cận vốn vay ưu đãi, hỗ trợ con giống và hướng dẫn kinh nghiệm. Từ chiếc thuyền câu, ông chuyển sang dựng 4 lồng cá, lựa chọn các giống có giá trị như cá lăng, cá trắm đen, kết hợp nuôi rô phi đơn tính. Các lứa cá được thả nối tiếp để tránh dồn vốn và thời gian thu hoạch vào một thời điểm. Mỗi vụ thuận lợi, một lồng cá mang về hàng chục triệu đồng.

Khoản thu chưa thể gọi là lớn nếu tính cả chi phí con giống, thức ăn và công chăm sóc, nhưng đã giúp gia đình ông chủ động hơn so với những chuyến đánh bắt phụ thuộc hoàn toàn vào tự nhiên. “Nhờ đó, chúng tôi không còn phải lênh đênh mưu sinh trong đêm nữa”, ông Thành nói về sự thay đổi của gia đình.

Câu chuyện của ông Thành cũng là hành trình nhiều hộ dân ở Săng Bờ đã đi qua. Trưởng thôn Quách Công Lượng cho biết, thôn được hình thành từ 2 xóm cũ Săng Trệch và Săng Bờ, có 162 hộ. Trước đây, nhiều gia đình gắn cuộc sống với nghề chài lưới; nguồn lợi tự nhiên giảm dần khiến thu nhập ngày càng bấp bênh. Từ những hộ nuôi thử nghiệm ban đầu, lồng cá dần xuất hiện nhiều hơn trên mặt hồ. Đến nay, khoảng 100 hộ trong thôn tham gia đánh bắt và nuôi trồng thủy sản, với khoảng 140 lồng cá.

Đáng quý hơn cả số lồng tăng lên là cách nghĩ của người dân đã thay đổi. Các ông Đinh Công Quang, Đinh Công Thuyết, Đinh Công Thiện từng là những hộ nghèo, cuộc sống chủ yếu dựa vào chài lưới. Từ nguồn vốn vay, mỗi gia đình mạnh dạn đầu tư 5-6 lồng cá. Sau vụ nuôi đầu tiên, cả 3 hộ tự nguyện làm đơn xin ra khỏi danh sách hộ nghèo. Quyết định ấy đánh dấu một bước chuyển từ chỗ chờ đợi những gì mặt hồ trao cho, họ đã chủ động tạo dựng sinh kế ngay trên vùng nước quen thuộc.

Ngày ngày, thuyền vẫn chở thức ăn đi từ lồng này sang lồng khác. Người nuôi theo dõi màu nước, sức ăn và từng biểu hiện khác thường của đàn cá. Đến kỳ thu hoạch, thương lái đưa thuyền vào tận bè cân cá. Mặt nước từng là nơi người dân mưu sinh bằng những chuyến đi nhiều may rủi, nay trở thành vùng sản xuất có sự tính toán về giống, thời vụ và thị trường.

Giữ lồng trước giông bão

Chiều 27/4/2026, mưa giông quét qua địa bàn, kéo dài đến đêm hôm sau. Gió mạnh làm tốc mái, cây đổ vào nhà tại nhiều thôn; ngoài mặt hồ, 14 lồng cá bị ảnh hưởng, tập trung tại Lau Bai, Săng Bờ và Đức Phong. Khoảng 2,2 tấn cá bị thiệt hại, 5 chiếc thuyền tôn bị lật. Tổng giá trị thiệt hại trên địa bàn được xác định khoảng 600 triệu đồng.

Cán bộ chuyên môn kiểm tra môi trường nước và tình hình sinh trưởng của cá nuôi lồng trên hồ Hoà Bình.

Bởi vậy, công việc đầu tiên của những hộ nuôi mỗi ngày vẫn là kiểm tra toàn bộ lồng bè. Dây neo được siết lại; những đoạn lưới có dấu hiệu mục, rách phải thay ngay; vị trí đặt lồng cũng tuỳ theo hướng gió và dòng chảy. Người dân đã có thêm kinh nghiệm từ nhiều mùa nuôi, song thời tiết ngày càng thất thường khiến kinh nghiệm riêng của từng hộ chưa đủ để loại bỏ rủi ro.

Theo Phó Chủ tịch UBND xã Tiền Phong, địa phương đang chỉ đạo các thôn theo dõi môi trường nuôi, chủ động phòng bệnh cho đàn cá, cải tạo ao hồ, gia cố lồng nuôi và tuyên truyền pháp luật về giao thông đường thủy. Dịch bệnh thủy sản trong 9 tháng cơ bản ổn định, song nguy cơ từ thiên tai và ô nhiễm môi trường vẫn hiện hữu.

Trước tình hình đó, xã ưu tiên bảo đảm an toàn vùng nuôi, thường xuyên cập nhật cảnh báo thời tiết, rà soát vị trí neo đậu, hướng dẫn gia cố lồng bè và chuẩn bị lực lượng, vật tư ứng phó thiên tai. Đồng thời, địa phương định hướng liên kết sản xuất, kiểm soát môi trường, kết nối tiêu thụ, nâng cao giá trị cá sông Đà và giảm phụ thuộc vào thương lái.

Trên bè cá ở Săng Bờ, sau một vòng kiểm tra, ông Thành mới mở bao thức ăn. Những nắm cám vừa chạm mặt nước, đàn cá từ dưới sâu dồn lên, làm mặt hồ đang yên tĩnh bỗng xôn xao. Người đàn ông từng quen với những chuyến câu đầy may rủi nay đã có thể tính thời điểm thả giống, ngày thu cá và khoản tiền dành cho vụ sau. Nhưng giữa lòng hồ, chẳng phép tính nào có thể bỏ qua mưa gió.

Giữ được những sợi dây neo là giữ những lồng cá. Còn để giữ được sinh kế qua nhiều mùa nước, người dân Tiền Phong cần thêm những mối liên kết đủ chặt, phương thức sản xuất an toàn và sự chủ động trước mỗi biến động của thiên nhiên.

Nguyễn Yến