Cập nhật:  GMT+7

Khi cộng đồng cùng giữ hồn quê

Giữa nhịp sống hiện đại, khi nhiều giá trị truyền thống đứng trước nguy cơ mai một, vẫn có những con người lặng lẽ đi khắp các bản Mường để sưu tầm, gìn giữ và trao truyền di sản của cha ông. Họ không chỉ lưu giữ ký ức văn hóa mà còn khơi dậy trách nhiệm của mỗi người dân trong hành trình giữ hồn quê.

Những người giữ lửa

Ở xã Mường Bi, Nghệ nhân Ưu tú Bùi Tiến Xô được nhiều người biết đến bởi tình yêu và sự gắn bó sâu nặng với văn hóa Mường. Trong hành trình gìn giữ di sản, ông đã dành nhiều thời gian, công sức sưu tầm, lưu giữ hàng trăm chiếc chiêng cổ. Mỗi chiếc chiêng không đơn thuần là một nhạc cụ, mà còn mang trong mình dấu ấn của một vùng đất, một cộng đồng và những câu chuyện được trao truyền qua nhiều thế hệ.

Khi cộng đồng cùng giữ hồn quêNghệ nhân Ưu tú Bùi Tiến Xô - bậc thầy giải mã sự huyền bí của những chiếc chiêng cổ xứ Mường.

Với người Mường, chiêng hiện diện trong nhiều sinh hoạt quan trọng của cộng đồng. Tiếng chiêng gắn với lễ hội, tín ngưỡng, những cuộc vui bản Mường và cả những thời khắc thiêng liêng trong đời sống. Mỗi bài chiêng có nhịp điệu, cách phối hợp và sắc thái riêng. Đằng sau âm thanh ngân vang ấy là tri thức dân gian, là quan niệm về cuộc sống, con người và mối quan hệ giữa cá nhân với cộng đồng.

Bởi vậy, giữ chiêng không chỉ là bảo quản những nhạc cụ cổ. Điều quan trọng hơn là giữ được người biết đánh chiêng, biết cảm nhận nhịp điệu, hiểu hoàn cảnh diễn tấu và truyền lại những bài chiêng cổ cho lớp trẻ. Với Nghệ nhân Ưu tú Bùi Tiến Xô, hành trình ấy không dừng lại trong phạm vi một bản làng. Ông đi nhiều nơi, gặp gỡ các cộng đồng, truyền dạy văn hóa Mường và những bài chiêng cổ.

Quan niệm “bắt chiêng phải ngân nga tiếng hát” thể hiện cách nhìn về văn hóa không chỉ nằm ở kỹ thuật diễn tấu. Tiếng chiêng phải có hồn, phải gắn với con người và không gian văn hóa đã sinh ra nó. Người học không chỉ cần biết cách cầm dùi, giữ nhịp, mà còn phải hiểu giá trị của tiếng chiêng trong đời sống cộng đồng. Khi người đánh chiêng biết gửi vào đó tình cảm, niềm tự hào và sự trân trọng di sản, âm thanh mới thực sự trở thành tiếng nói của bản Mường.

Nếu Nghệ nhân Ưu tú Bùi Tiến Xô dành tâm huyết với tiếng chiêng cổ thì ông Bùi Thanh Bình - Giám đốc Bảo tàng tư nhân Không gian văn hóa Mường ở phường Thống Nhất lại chọn con đường đưa di sản đến gần hơn với công chúng bằng hoạt động truyền dạy. Ông đi nhiều nơi dạy tiếng Mường, giới thiệu và hướng dẫn các điệu chiêng cổ, góp phần khơi dậy sự quan tâm của cộng đồng đối với ngôn ngữ và nghệ thuật truyền thống.

Khi cộng đồng cùng giữ hồn quêGiám đốc Bảo tàng tư nhân Không gian văn hóa Mường Bùi Thanh Bình truyền dạy các điệu chiêng cổ cho người dân phường Thống Nhất.

Theo ông Bình, tiếng nói là một trong những thành tố quan trọng làm nên bản sắc của mỗi dân tộc. Trong tiếng Mường có cách gọi tên sự vật, cách diễn đạt tình cảm, những câu chuyện dân gian, lời hát, lời mo và vốn tri thức được tích lũy qua nhiều thế hệ. Khi tiếng nói ít được sử dụng trong gia đình và sinh hoạt cộng đồng, nguy cơ mai một không chỉ nằm ở ngôn ngữ mà còn ở cả một kho tàng ký ức văn hóa đi cùng nó.

Bởi vậy, việc dạy tiếng Mường không đơn thuần là giúp người học biết thêm một ngôn ngữ, đó còn là cách kết nối các thế hệ, để người trẻ hiểu hơn về nguồn cội, phong tục và cách ứng xử của cha ông. Cùng với tiếng nói, những điệu chiêng cổ được giới thiệu, truyền dạy cũng giúp người học nhận ra rằng văn hóa không phải điều xa xôi, chỉ xuất hiện trong bảo tàng hay những dịp lễ hội, mà hiện diện trong chính đời sống của cộng đồng.

Ở một không gian khác, tại thôn Mận Bùi, xã Thượng Cốc, Nghệ nhân Nhân dân, thầy mo Bùi Văn Minh là người có uy tín trong cộng đồng và cũng là người tham gia truyền dạy văn hóa Mường. Công việc của một thầy mo gắn với những tri thức dân gian, phong tục, nghi lễ và quan niệm về đời sống tinh thần của người Mường. Qua quá trình thực hành và trao truyền, những hiểu biết ấy được lưu giữ, tiếp nối trong cộng đồng.

Khi cộng đồng cùng giữ hồn quêNghệ nhân Nhân dân, thầy mo Bùi Văn Minh trong một nghi lễ dân gian mang đậm bản sắc văn hóa dân tộc Mường.

Trong văn hóa Mường, Mo Mường là một kho tàng tri thức dân gian đặc biệt, chứa đựng những câu chuyện về nguồn gốc cộng đồng, lịch sử, phong tục, tín ngưỡng, kinh nghiệm sống và cách ứng xử giữa con người với thiên nhiên, với gia đình, bản làng. Người nắm giữ tri thức ấy không chỉ thực hành nghi lễ mà còn có vai trò truyền lại những giá trị nhân văn, những quan niệm về tình nghĩa, trách nhiệm và đạo lý làm người.

Từ người giữ chiêng, người dạy tiếng nói đến người lưu giữ tri thức dân gian, mỗi người một cách làm, một lĩnh vực gắn bó, nhưng có chung ý thức bảo vệ những giá trị làm nên căn cốt văn hóa Mường. Họ là những người giữ lửa, để dòng chảy văn hóa không bị đứt đoạn giữa những biến đổi của đời sống.

Di sản sống trong cộng đồng

Những câu chuyện trên không phải là những trường hợp đơn lẻ. Ở nhiều bản Mường, việc gìn giữ văn hóa vẫn được duy trì bằng những cách làm gần gũi, xuất phát từ nhu cầu và trách nhiệm của chính người dân.

Gần 40 năm gắn bó với nghề mo, thầy mo Bùi Văn Lựng ở xóm Mường Lầm, xã Mường Bi lưu giữ trong trí nhớ những áng mo, câu hát Thường rang, truyện thơ cổ như “Út Lót - Hồ Liêu”, “Nàng Nga - Hai Mối”, Sử thi “Đẻ đất, đẻ nước” cùng những tri thức về lịch đoi. Điều đáng quý là những tri thức ấy không chỉ được ông lưu giữ cho riêng mình mà còn truyền lại cho con cháu, lớp trẻ bên bếp lửa nhà sàn. Ông quan niệm văn hóa phải tiếp tục được trao truyền, như dòng nước ngầm chảy mãi qua thời gian.

Câu chuyện ấy gợi ra một điều, di sản chỉ thực sự có sức sống khi còn người thực hành và người tiếp nhận. Một bài chiêng cổ nếu chỉ được lưu trong bản ghi âm sẽ khó thay thế được tiếng chiêng vang lên giữa cộng đồng. Một làn điệu dân gian nếu chỉ được giới thiệu trong tài liệu sẽ khó tạo được sự gắn bó như khi được người già trực tiếp hát, người trẻ học và cùng thực hành. Một nghi lễ, phong tục nếu không còn người hiểu và thực hành đúng giá trị sẽ dần mất đi ý nghĩa vốn có.

Bởi vậy, bảo tồn văn hóa không thể chỉ trông chờ vào một vài nghệ nhân hay những chương trình tổ chức theo đợt. Cần có sự tham gia của cả cộng đồng, từ gia đình, dòng họ đến khu dân cư, nhà trường và chính quyền cơ sở. Người cao tuổi truyền lại tri thức, nghệ nhân hướng dẫn kỹ năng, người có uy tín vận động cộng đồng, còn thế hệ trẻ chủ động tiếp nhận, thực hành và tìm cách đưa giá trị truyền thống vào đời sống hôm nay.

Ở nhiều địa phương, việc duy trì đội văn nghệ, câu lạc bộ cồng chiêng, tổ chức truyền dạy tiếng nói, dân ca, nghề thủ công và phục dựng những sinh hoạt văn hóa truyền thống đã tạo thêm không gian để người dân gặp gỡ, thực hành di sản. Những hoạt động ấy chỉ thực sự bền vững khi không dừng ở phong trào mà trở thành nhu cầu tự thân của cộng đồng.

Việc đưa văn hóa dân gian vào hoạt động ngoại khóa, sinh hoạt câu lạc bộ, không gian văn hóa cộng đồng sẽ giúp thế hệ trẻ hiểu và tự hào hơn về nguồn cội. Công nghệ số có thể hỗ trợ ghi âm, ghi hình, tư liệu hóa những bài chiêng cổ, lời mo, câu hát, phong tục và tri thức dân gian, nhưng không thể thay thế việc truyền dạy trực tiếp và thực hành trong cộng đồng.

Bên cạnh đó, cần gắn bảo tồn với phát triển sinh kế một cách phù hợp. Khi các giá trị văn hóa được giới thiệu thông qua du lịch cộng đồng, sản phẩm thủ công, hoạt động trải nghiệm và các chương trình giao lưu, người dân có thêm điều kiện phát huy di sản, cải thiện thu nhập. Tuy nhiên, khai thác văn hóa phải dựa trên sự tôn trọng chủ thể, không biến những giá trị thiêng liêng thành hoạt động trình diễn đơn thuần, làm mất đi ý nghĩa vốn có.

Quang Nam


Quang Nam

 {name} - {time}
{body}
 {name} - {time}
{body}

0 bình luận

Ý kiến của bạn sẽ được biên tập trước khi đăng. Vui lòng gõ tiếng Việt có dấu

Xem thêm

Làng chài nơi ngã ba sông

Làng chài nơi ngã ba sông
2026-11-20 14:31:00

baophutho.vn Dưới chân Tượng đài Chiến thắng Sông Lô, nơi dòng sông Chảy hòa vào sông Lô xuôi về hạ lưu, từng có một làng chài lênh đênh trên sóng nước,...

Làng Sóc bén duyên với cây đào

Làng Sóc bén duyên với cây đào
2026-11-19 07:59:00

baophutho.vn Bén rễ trên đất làng Sóc (xã Sóc Đăng xưa, Đoan Hùng nay) chưa đầy ba thập niên, cây đào đã trở thành sinh kế và niềm tự hào của nhiều gia đình...

Mùa tri ân dưới mái trường Thiếu sinh quân

Mùa tri ân dưới mái trường Thiếu sinh quân
2026-11-18 07:45:00

baophutho.vn Có những lời chào được cất lên trang nghiêm theo điều lệnh quân đội, nhưng cũng có tiếng xưng “con” thân thương sau mỗi giờ học. Có những bài...

Lớp học trên non

Lớp học trên non
2026-11-14 11:25:00

baophutho.vn Mỗi ngày, thầy cô vượt hàng chục cây số để đến lớp. Học trò nói tiếng phổ thông còn ngọng nghịu. Trong những giờ học, tiếng Mông và tiếng phổ...

Tin liên quan

Gợi ý

POWERED BY
Việt Long