Khi người già bước vào thế giới số

Từ chiếc điện thoại từng chỉ để nghe gọi đến những thao tác trên VNeID, thanh toán bằng mã QR, tra cứu thông tin y tế hay thực hiện thủ tục hành chính trực tuyến, ngày càng nhiều người cao tuổi đang từng bước làm quen với thế giới số. Đằng sau mỗi thao tác tưởng như đơn giản là một hành trình vượt qua tâm lý e ngại, khoảng cách công nghệ và cả nỗi sợ bị bỏ lại phía sau.

Từ chiếc điện thoại của con cháu

Chiều muộn, một người đàn ông ngoài 60 tuổi ngồi chăm chú nhìn màn hình điện thoại. Bàn tay vốn quen với công việc đồng áng nay trở nên chậm chạp khi chạm vào từng biểu tượng. Bên cạnh, Trung tá Lê Quỳnh Lâm, Phó Trưởng Công an xã Tam Hồng cùng với một chiến sĩ trẻ kiên nhẫn hướng dẫn mở ứng dụng, đăng nhập, kiểm tra thông tin, thực hiện từng bước.

Công an xã Tam Hồng hướng dẫn người dân sử dụng các ứng dụng hỗ trợ trên điện thoại di động.

Bà Nguyễn Thị Hà, 65 tuổi ở thôn Yên Tâm, xã Tam Hồng chia sẻ: “Trước đây tôi chỉ sử dụng điện thoại để nghe, gọi cho con cháu, xem tin tức. Mấy cái ứng dụng này nhìn vào thấy khó. Nhưng được hướng dẫn vài lần thì cũng biết làm. Bây giờ có việc gì cần tra cứu, tôi thử mở điện thoại trước, không phải lúc nào cũng nhờ con cháu như trước nữa”.

Với người cao tuổi, việc tự mình thực hiện được một thao tác trên điện thoại không chỉ là thêm một kỹ năng, mà còn giúp họ chủ động hơn trong cuộc sống.

Ở Phú Thọ, phong trào “Bình dân học vụ số” được triển khai theo hướng đưa kỹ năng số đến gần người dân, bắt đầu từ những nhu cầu thiết thực. Nhiều địa phương tổ chức hướng dẫn trực tiếp theo phương châm “cầm tay chỉ việc”.

Đáng chú ý, những người cao tuổi, người khuyết tật, đồng bào dân tộc thiểu số và những người ít có điều kiện tiếp cận công nghệ được xác định là nhóm cần được hỗ trợ nhiều hơn. Tại xã Yên Sơn, cán bộ, chiến sĩ còn đến tận nhà những người cao tuổi, sức khỏe yếu hoặc khó khăn trong đi lại để hướng dẫn cài đặt và sử dụng VNeID.

Những lớp học đặc biệt ấy không có bảng đen, phấn trắng. “Giáo trình” đôi khi chỉ là một chiếc điện thoại thông minh và những nhu cầu rất đời thường.

Mỗi vùng một cách học

Ở khu vực đô thị, khoảng cách với công nghệ có thể ngắn hơn nhưng không phải người cao tuổi nào cũng sử dụng thành thạo các tiện ích số. Tại phường Vĩnh Phúc, sau khi sắp xếp các tổ dân phố, địa phương đã kiện toàn 41 Tổ công nghệ số cộng đồng với 246 thành viên, trực tiếp hướng dẫn người dân thực hiện dịch vụ công trực tuyến, kích hoạt VNeID và khai thác các tiện ích số. Trong tháng 8/2026, tỷ lệ kích hoạt tài khoản định danh điện tử mức độ 2 trên địa bàn đạt 97,2%.

Đồng chí Dương Đức Nam - Phó Chủ tịch UBND phường Vĩnh Phúc cho biết: “Với người trẻ, chỉ cần hướng dẫn một lần là có thể tự làm, nhưng với người cao tuổi thì phải kiên trì hơn. Quan trọng là giúp người dân hình thành được thói quen sử dụng”.

Ở khu vực nông thôn, những thao tác như quét mã QR, nộp hồ sơ trực tuyến hay tích hợp giấy tờ trên VNeID đôi khi còn xa lạ. Tại xã Xuân Lãng, các tổ công nghệ số cộng đồng tổ chức tuyên truyền, hướng dẫn người dân sử dụng VNeID, sổ sức khỏe điện tử, dịch vụ công trực tuyến và thanh toán không dùng tiền mặt, trong đó chú trọng người cao tuổi.

Còn ở những địa bàn miền núi, vùng có đông đồng bào dân tộc thiểu số, việc đưa công nghệ đến với người dân càng đòi hỏi sự kiên trì. Tại xã Mường Động, lực lượng Công an xã trực tiếp đến các xóm, khu dân cư hướng dẫn người dân, tập trung vào người cao tuổi, người có hoàn cảnh khó khăn và đồng bào dân tộc thiểu số.

Từ chiếc điện thoại thông minh, người cao tuổi chủ động kết nối với người thân và tiếp cận những tiện ích của đời sống số.

Ông Đinh Văn Tiến ở xóm Mường Rếch, xã Mường Động chia sẻ: “Điện thoại thông minh trước đây chủ yếu để con cháu gọi về. Bây giờ cán bộ hướng dẫn nên mình biết thêm nhiều việc. Có cái chưa nhớ ngay được, nhưng cứ làm nhiều lần thì quen. Quan trọng là có người hướng dẫn và mình không còn ngại như trước”.

Những câu chuyện như vậy cho thấy chuyển đổi số không thể chỉ được đo bằng số lượng tài khoản được tạo lập hay số dịch vụ được đưa lên môi trường điện tử. Đằng sau những con số là khả năng thực sự của người dân trong việc sử dụng công nghệ.

Không để ai đứng ngoài

Một trong những thay đổi dễ nhận thấy là chiếc điện thoại thông minh đang dần trở thành “chiếc ví”, “tủ giấy tờ” và “cuốn sổ” điện tử của nhiều người.

VNeID ngày càng tích hợp nhiều tiện ích phục vụ đời sống. Người dân có thể sử dụng tài khoản định danh điện tử để thực hiện hoặc tiếp cận các dịch vụ liên quan đến hành chính, an sinh xã hội, bảo hiểm, y tế... Đến hết tháng 6/2026, toàn tỉnh đã cấp hơn 3,1 triệu tài khoản định danh điện tử, trong đó hơn 2,7 triệu tài khoản đã được kích hoạt. Trên 75% dân số từ 15 tuổi trở lên đã có tài khoản thanh toán điện tử.

Nhưng với người cao tuổi, điều quan trọng không phải là có bao nhiêu ứng dụng trên điện thoại mà là họ có sử dụng được hay không. Đồng chí Nguyễn Mạnh Tuấn, Chủ tịch UBND xã Yên Lạc bộc bạch: “Chúng tôi không đặt mục tiêu người cao tuổi phải sử dụng nhiều ứng dụng. Quan trọng là họ sử dụng được những tiện ích thiết thực và biết cách bảo vệ thông tin cá nhân".

Cùng với kỹ năng sử dụng, một vấn đề không thể bỏ qua là an toàn trên không gian mạng. Người cao tuổi cũng là nhóm dễ gặp khó khăn khi nhận diện các hình thức lừa đảo trực tuyến. Vì vậy, phổ cập kỹ năng số cần đi cùng kỹ năng tự bảo vệ: không cung cấp mã OTP, không bấm vào đường link lạ, không chia sẻ mật khẩu, kiểm tra kỹ thông tin trước khi chuyển tiền.

Ở nhiều địa phương, việc hướng dẫn công nghệ không còn là câu chuyện riêng của cán bộ chuyên môn. Đoàn viên thanh niên, công an cơ sở, tổ công nghệ số cộng đồng và các đoàn thể cùng tham gia hỗ trợ, hình thành cách truyền đạt “người biết trước giúp người chưa biết, người thành thạo hỗ trợ người còn lúng túng”.

Đó cũng là tinh thần của “Bình dân học vụ số”: đưa tri thức số đến với mọi người bằng những cách gần gũi nhất, từ những nhu cầu bình thường nhất trong cuộc sống.

Quang Nam