Nghịch lý xóm “hữu đinh, vô điền”

Toàn bộ nhân khẩu thuộc xã Tu Vũ nhưng lại định cư, sinh sống, hình thành khu dân cư hàng chục năm trên diện tích đất thuộc xã Cự Đồng. Nghịch lý kéo dài khiến 51 hộ dân dù đã xây dựng nhà cửa khang trang, đầu tư các mô hình sản xuất, kinh doanh nhưng vẫn chưa được cấp Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất. Cá biệt, có những hộ từng được cấp giấy chứng nhận đất nông nghiệp, nhưng diện tích được cấp lại nằm trên địa bàn xã khác.

Một khu dân cư, hai xã quản lý

Khu đất trồng ổi của HTX Nông nghiệp và Dịch vụ xã Hoàng Xá hiện vẫn chưa được cấp Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất.

Theo chân ông nội và bố mẹ về khu 20, nay thuộc thôn 23 Hoàng Xá, xã Tu Vũ, định cư từ 35 năm trước, anh Nguyễn Ngọc Giáp - Bí thư Chi bộ thôn 23 Hoàng Xá đã xây dựng ngôi nhà khang trang, sân vườn rộng rãi trên diện tích hơn 200m².

Anh kể, thấy mọi người trong khu lần lượt xây dựng nhà cửa, anh cũng đánh liều làm theo. Ngôi nhà cũ xuống cấp, mỗi khi mưa bão lại nơm nớp lo lắng, trong khi gia đình có điều kiện để xây dựng một căn nhà kiên cố hơn.

Nhưng dù nhà đã xây, anh vẫn không thực sự yên tâm bởi chưa có Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất. “Rõ đất của mình mà cứ như ở nhờ, ở chui” - anh Giáp cười buồn.

Cùng với hơn 200m² đất ở, gia đình anh còn có hơn 1.000m² đất vườn và 5 sào đất ruộng nhưng đến nay cũng chưa được cấp giấy chứng nhận.

Theo anh Giáp, gia đình đã sinh sống trên mảnh đất này qua nhiều thế hệ, không có tranh chấp, chỉ vì vướng mắc liên quan đến ranh giới địa chính nên quyền sử dụng đất chưa được xác lập đầy đủ.

Cùng thế hệ thứ ba về đây định cư, anh Phùng Minh Tiến hiện là chủ một trang trại rộng hàng chục hécta, trong đó có hơn 5 mẫu ổi, 3 mẫu mặt nước nuôi cá và đàn vịt đẻ khoảng một vạn con. Mỗi năm, doanh thu từ các hoạt động sản xuất nông nghiệp của gia đình đạt khoảng 4-5 tỷ đồng.

Phần lớn diện tích đất nông nghiệp anh đang sử dụng là đất thuê lại quyền sử dụng của bà con trong khu và chưa có giấy chứng nhận. Hai năm trước, HTX Nông nghiệp và Dịch vụ xã Hoàng Xá được thành lập với 27 thành viên, do anh Tiến làm Giám đốc. Các thành viên đều có diện tích trồng ổi, nhà nhiều 3-5 mẫu, nhà ít cũng vài sào, song phần lớn diện tích chưa được cấp giấy chứng nhận.

Sinh năm 1952, từng nhập ngũ và trực tiếp chiến đấu tại chiến trường Quảng Trị năm 1972, sau khi xuất ngũ trở về địa phương, ông Hoàng Văn Lựu là một trong 10 gia đình thanh niên đầu tiên vào khu vực này khai hoang, làm ruộng.

Gần nửa thế kỷ trôi qua, con cháu ông đã trưởng thành. Ông chia đất cho các con dựng nhà, sinh sống gần ông bà, bố mẹ. Tuy nhiên, việc sử dụng đất của các thế hệ sau vẫn chưa hoàn tất các thủ tục pháp lý.

Hiện ông Lựu là thành viên HTX Nông nghiệp và Dịch vụ xã Hoàng Xá, có một mẫu ổi, cho nguồn thu khoảng 200 triệu đồng mỗi năm, đủ giúp hai vợ chồng trang trải cuộc sống. Mong mỏi lớn nhất của ông và những hộ dân trong thôn hiện nay là quyền sử dụng đất được xác lập rõ ràng để yên tâm sinh sống, sản xuất.

Phần lớn các gia đình trong xóm đã xây dựng nhà cửa khang trang, kiên cố.

Giao kèo miệng

Hơn bốn thập niên đã trôi qua, nhiều cư dân khai hoang ngày nào đã qua đời nhưng ký ức về những ngày đầu khăn gói rời làng, vượt cánh đồng Dện vào vùng đất hoang sát chân núi để khai phá, lập xóm vẫn được những người cao niên nhắc lại như một phần lịch sử của khu dân cư.

Ông Nguyễn Tiến Sơn (sinh năm 1955) là một trong những người đầu tiên cùng các hộ dân vào đây khai hoang, lập làng mới.

Ông Sơn nhớ lại, những năm đầu thập niên 1980, sau khi xuất ngũ trở về địa phương, ông được HTX nông nghiệp lựa chọn cùng 9 gia đình khác rời làng, đi bộ hơn 3km vượt cánh đồng Dện vào khu đất hoang sát chân núi thuộc xã Cự Đồng để vỡ hoang, lập trại chăn nuôi gia súc.

Do việc chăn nuôi không đạt năng suất nên các gia đình quay trở về làng cũ, chỉ để lại một hộ trông nom chuồng trại.

Theo lời kể của những người trực tiếp tham gia thời điểm đó, đến năm 1983, chính quyền xã Hoàng Xá, huyện Tam Thanh cũ và xã Cự Đồng, huyện Thanh Sơn cũ đã có sự thống nhất để tiếp tục đưa 10 hộ dân vào khu vực này định cư.

Ông Hoàng Quốc Khánh khi đó là Chủ nhiệm một trong 5 HTX nông nghiệp của xã Hoàng Xá, trực tiếp đến vận động, giao nhiệm vụ cho từng hộ.

Cán bộ xã cùng đi, chỉ rõ khu vực đất ở, đất sản xuất của từng gia đình. Được chính quyền hai địa phương tạo điều kiện, các hộ dân dần ổn định cuộc sống.

Những nếp nhà tranh được dựng lên, ruộng đất tiếp tục được khai phá, mở rộng. Khu dân cư từng bước hình thành.

Không có văn bản cụ thể về sự thống nhất giữa hai địa phương còn được lưu giữ, những câu chuyện về quá trình khai hoang, lập xóm chủ yếu được các nhân chứng kể lại.

Nhưng thực tế sau đó cho thấy, một khu dân cư thuộc về đời sống quản lý của Hoàng Xá đã tồn tại trên diện tích đất thuộc địa bàn Cự Đồng.

Cũng từ sự sắp xếp, thỏa thuận của những năm trước, đến nay vẫn tồn tại một thực tế đặc biệt: Cánh đồng Dện rộng hơn 200ha thuộc xã Cự Đồng nhưng lại do người dân Hoàng Xá, nay là Tu Vũ, canh tác. Người dân Cự Đồng chủ yếu hưởng hoa ngư từ việc đánh bắt, khai thác thủy sản khi đồng ngập nước.

Lãnh đạo Chi bộ, thôn 23 Hoàng Xá trao đổi với người dân về nguyện vọng được cấp Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất.

Hy hữu hơn, khoảng 10 hộ dân trong thôn từng được cấp Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất nông nghiệp từ năm 1998. Giấy chứng nhận do UBND huyện Tam Thanh cấp, nhưng diện tích đất được chứng nhận lại nằm trên địa bàn xã Cự Đồng và Thắng Sơn.

Cầm Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất số 999982, ghi UBND huyện Tam Thanh chứng nhận ông Nguyễn Tiến Sơn được quyền sử dụng 1.980m² đất tại khu hành chính số 20, xã Hoàng Xá, huyện Tam Thanh, thời hạn sử dụng đến tháng 10/2013, ông Sơn không khỏi băn khoăn về giá trị pháp lý của giấy tờ mình đang lưu giữ.

“Giữ lại làm kỷ niệm thôi chứ còn thời hạn cũng không chắc có giá trị pháp lý vì đất có thuộc quyền quản lý của chính quyền cấp đâu...” - ông Sơn nói.

Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất của gia đình ông Nguyễn Tiến Sơn.

Những giấy chứng nhận được cấp năm 1998 vì thế trở thành một trong những điểm đặc biệt của câu chuyện kéo dài nhiều thập niên này: Cũng có người được cấp quyền sử dụng đất, nhưng địa danh, địa giới và thực tế quản lý đất đai lại không thống nhất.

Tìm hướng tháo gỡ

Ông Trần Văn Tám - Trưởng thôn 23 Hoàng Xá, xã Tu Vũ cho biết: Thôn được thành lập từ ngày 1/7/2026 trên cơ sở sáp nhập các khu 16, 17, 18, 20 của xã Hoàng Xá cũ.

Trước đó, khu 20 là một đơn vị hành chính độc lập của xã Hoàng Xá, có các thiết chế như những khu dân cư khác, chỉ khác ở chỗ diện tích đất của khu không nằm trong địa giới xã trên bản đồ địa chính.

Ông Nguyễn Văn Trung - nguyên Trưởng khu 20, xã Hoàng Xá cũ chia sẻ: "Khu hành chính 20 được thành lập từ lâu, có Chi bộ Đảng, các tổ chức đoàn thể và các hoạt động cộng đồng. Được chính quyền xã tạo điều kiện, người dân xây dựng nhà văn hóa phục vụ hội họp, giao lưu văn hóa, văn nghệ, thể dục, thể thao. Năm trước, khu được đầu tư tuyến đường bê tông dài hơn 3km nối với trung tâm xã. Con em trong khu vẫn theo học tại xã.

Nhà văn hóa khu 20 được xây dựng từ nhiều năm trước.

Kinh tế - xã hội ngày càng phát triển, đời sống người dân được nâng lên. Hiện 51 hộ dân đều có thu nhập khá; nhiều gia đình đã xây dựng nhà cửa khang trang, nhiều hộ phát triển các mô hình sản xuất, kinh doanh cho thu nhập hàng tỷ đồng mỗi năm".

Điều mà các hộ dân mong mỏi nhiều năm nay là sớm được chính quyền xem xét, giải quyết vấn đề đất đai, cấp Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất theo đúng quy định để yên tâm sinh sống và sản xuất. Toàn thôn hiện có khoảng 7ha đất ở, đất canh tác của 51 hộ dân chưa được cấp Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất.

Ông Đào Ngọc Kỳ - Trưởng Phòng Nông nghiệp và Môi trường xã Tu Vũ cho biết: “Việc người dân Tu Vũ định cư trên đất Cự Đồng diễn ra từ rất lâu. Chính quyền cấp xã, huyện trước đây nhiều lần bàn bạc, tìm hướng giải quyết nhưng chưa triệt để do nhiều nguyên nhân”.

Theo ông Kỳ, xã Hoàng Xá trước đây và Tu Vũ hiện nay đã tạo điều kiện để người dân trong thôn ổn định đời sống, phát triển sản xuất.

Tuy nhiên, việc cấp Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất cho các hộ dân không thuộc thẩm quyền của xã do diện tích đất nằm ngoài địa giới quản lý.

Nếu địa giới hành chính được điều chỉnh, diện tích đất thuộc quyền quản lý của xã Tu Vũ, địa phương sẽ có cơ sở để giải quyết.

Ranh giới giữa đường nhựa do xã Cự Đồng đầu tư xây dựng và đường bê tông trong thôn 23 do xã Hoàng Xá (nay là Tu Vũ) đầu tư.

Ông Nguyễn Quang Chung - Chủ tịch UBND xã Cự Đồng cho biết: “Ngay sau khi sáp nhập, vận hành chính quyền địa phương hai cấp, xã đã xác định việc rà soát, giải quyết những tồn tại, vướng mắc trong quản lý hành chính là một trong những nhiệm vụ cần tập trung thực hiện. Đối với việc các hộ dân của xã Tu Vũ đang sinh sống trên diện tích đất thuộc địa bàn Cự Đồng, địa phương đã và đang bàn bạc, rà soát để tìm hướng giải quyết phù hợp. Đây là vấn đề có nguồn gốc lịch sử, liên quan đến địa giới hành chính, quản lý đất đai và quá trình hình thành khu dân cư qua nhiều thời kỳ”.

Theo quy định hiện hành, UBND xã không có thẩm quyền tự quyết định việc điều chỉnh địa giới hành chính.

Vì vậy, trong thời gian chưa có quyết định của cấp có thẩm quyền, xã Cự Đồng vẫn thực hiện trách nhiệm quản lý nhà nước theo hồ sơ, bản đồ địa giới hành chính đã được xác lập; đồng thời tiếp nhận, rà soát các kiến nghị của người dân, những nội dung thuộc thẩm quyền thì giải quyết, những vấn đề vượt thẩm quyền sẽ phối hợp, báo cáo và đề xuất cơ quan có thẩm quyền xem xét.

“Quan điểm của địa phương là việc giải quyết phải dựa trên hồ sơ, quy định pháp luật và thực tế lịch sử, bảo đảm khách quan, đúng thẩm quyền, đồng thời bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người dân” - ông Chung khẳng định.

Hơn bốn thập niên, những hộ dân ở khu 20 trước đây, nay thuộc thôn 23 Hoàng Xá, xã Tu Vũ đã biến vùng đất hoang thành nơi sinh sống ổn định, xây dựng nhà cửa, phát triển sản xuất và hình thành một cộng đồng dân cư gắn bó.

Điều họ mong mỏi không phải là một đặc cách mà là được xác lập đầy đủ quyền sử dụng đất theo đúng quy định để yên tâm sinh sống, sản xuất và truyền lại tài sản cho các thế hệ sau.

Nghịch lý “người một xã, đất một xã” vì thế không chỉ là câu chuyện của 51 hộ dân mà còn đặt ra yêu cầu tháo gỡ một vướng mắc lịch sử về địa giới và quản lý đất đai.

Khi chính quyền đã ghi nhận, rà soát và chủ động tìm phương án xử lý, người dân có thêm cơ sở để kỳ vọng câu chuyện kéo dài nhiều thập niên này từng bước được giải quyết phù hợp với thực tế, đúng quy định và bảo đảm quyền, lợi ích hợp pháp của người dân.

Cẩm Ninh