Từ “Lộc trời” đến sản phẩm OCOP

Từ những cây gạo trồng lấy bóng mát quanh nhà, gia đình bà Bùi Thị Tiến ở xã Hiền Quan không ngờ có ngày thu về hàng trăm triệu đồng nhờ những búi tầm gửi mọc trên cành. Thứ cây được người dân gọi bằng cái tên mộc mạc “lộc trời” nay đã trở thành sản phẩm OCOP đặc trưng, mở ra hướng phát triển kinh tế khá riêng của vùng quê này.

Thứ cây “không mời mà đến”

Những cây gạo trong vườn nhà bà Bùi Thị Tiến đã qua hàng chục mùa mưa nắng. Giữa những cành cây xù xì, vươn cao là từng búi tầm gửi xanh rậm, trông như những chiếc tổ lớn mắc trên ngọn cây.

Những búi tầm gửi như những tổ chim trên cây gạo nhà bà Bùi Thị Tiến.

Cả khu vườn có 18 cây gạo lớn nhỏ, nhưng mới bốn cây có tầm gửi cho thu hoạch. “Từ đầu năm đến giờ nhà tôi bán khoảng ba tạ tầm gửi tươi. Giá 500 nghìn đồng một cân, tính ra được khoảng 150 triệu đồng”, bà Tiến cho biết.

Bà Tiến về làm dâu Hiền Quan từ những năm 1990. Khi ấy, gia đình trồng gạo quanh nhà chủ yếu để lấy bóng mát. Những búi tầm gửi xuất hiện tự nhiên trên cành, ban đầu không ai ý. Chỉ khi có người từ nơi khác tìm về hỏi mua, gia đình bà mới biết thứ cây sống gửi ấy có giá trị kinh tế. Người dân Hiền Quan vì thế quen gọi tầm gửi cây gạo là “lộc trời”.

Đi qua những khu dân cư ở Hiền Quan, không khó bắt gặp cây gạo bên vườn, bờ ruộng, lối xóm. Có cây chỉ một màu cành lá, có cây lại mang những búi tầm gửi xanh tốt. Thứ cây sống “ăn nhờ” ấy giờ có khi đem lại giá trị kinh tế lớn hơn nhiều lần cây chủ.

Theo bà Nguyễn Thị Định - Giám đốc HTX Dịch vụ thủy lợi Hiền Quan, toàn xã hiện có khoảng 1.000 cây gạo lớn nhỏ, trong đó gần 400 cây có tầm gửi đang cho khai thác. Nếu sinh trưởng tốt, mỗi cây cho khoảng 2-3 tạ tầm gửi tươi mỗi năm. Giá bán hiện khoảng 500 nghìn đồng/kg tươi, tầm gửi khô khoảng 1,4 triệu đồng/kg.

Tầm gửi sau khi thu hái được phơi khô dưới nắng nhẹ.

Tuy nhiên, không phải cây gạo nào cũng có tầm gửi. Người dân có thể nhân giống cây gạo, tìm cách gây tầm gửi sang cây khác nhưng kết quả vẫn phụ thuộc nhiều vào tự nhiên. Một cây gạo trồng mới phải mất khoảng 6-10 năm mới đủ lớn, còn tầm gửi có xuất hiện hay không vẫn khó nói trước.

Bởi vậy, những cây gạo đang mang tầm gửi được các gia đình xem như tài sản đặc biệt. Khi thu hoạch, người dân thường cắt tỉa từng phần, giữ lại những nhánh khỏe để cây tiếp tục sinh trưởng, bảo đảm nguồn thu cho những mùa sau.

Ở thôn 13 Hiền Trung, gia đình ông Nguyễn Văn Thống dành một khu đất phát triển hơn 40 cây gạo tía, tạo môi trường cho tầm gửi sinh trưởng. Mỗi năm, gia đình thu khoảng một tấn tầm gửi tươi, đem lại nguồn thu hàng trăm triệu đồng.

Tầm gửi gạo là loài thực vật ký sinh trên cây gạo trắng hoặc gạo tía, được sử dụng trong y học cổ truyền. Nhu cầu tìm mua cùng nguồn nguyên liệu không dễ nhân rộng khiến loại cây này có giá trị kinh tế khá cao.

Với những gia đình như bà Tiến, ông Thống, cây gạo giờ không chỉ cho bóng mát. Trên những nhánh cây quen thuộc của làng quê đang hình thành một sinh kế đặc biệt, không chiếm nhiều đất sản xuất nhưng có thể mang lại nguồn thu đáng kể.

Giữ “lộc” cho những mùa sau

Trước đây, tầm gửi cây gạo ở Hiền Quan chủ yếu được bán tươi hoặc phơi khô. Người mua tìm đến tận nhà, nhìn cây, hỏi giá rồi thu mua. Từ năm 2021, địa phương bắt đầu thực hiện Chương trình mỗi xã một sản phẩm, lựa chọn tầm gửi cây gạo để xây dựng sản phẩm đặc trưng. HTX Dịch vụ thủy lợi Hiền Quan đứng ra thu mua, sơ chế, hoàn thiện bao bì và phát triển sản phẩm trà thảo mộc. Năm 2022, “Trà thảo mộc tầm gửi cây gạo xã Hiền Quan” được UBND tỉnh công nhận sản phẩm OCOP 3 sao.

HTX Dịch vụ thuỷ lợi Hiền Quan thu mua, sơ chế, hoàn thiện bao bì và phát triển sản phẩm trà thảo mộc.

Từ những cành, lá bán trực tiếp tại vườn, tầm gửi bắt đầu có bao bì, nhãn mác, tên gọi gắn với vùng đất Hiền Quan. Hiện HTX cung cấp ba dạng sản phẩm chính gồm tầm gửi tươi, tầm gửi khô và trà túi lọc.

Dù vậy, nhiều khách hàng vẫn thích mua theo cách truyền thống. Theo bà Nguyễn Thị Định, không ít người tìm đến tận nơi, muốn nhìn thấy cây gạo, những búi tầm gửi đang sinh trưởng rồi đặt mua ngay tại vườn. Vì vậy, sản phẩm bán dưới dạng nguyên liệu tươi và khô vẫn khá lớn.

Điều đó cho thấy sức hút của tầm gửi Hiền Quan, nhưng cũng đặt ra câu chuyện nâng cao giá trị. Bởi nếu phần lớn sản phẩm vẫn bán dưới dạng nguyên liệu, lợi ích từ chế biến sâu và xây dựng thương hiệu chưa được khai thác hết.

Năm 2025, dự án tạo lập, quản lý và phát triển nhãn hiệu chứng nhận “Hiền Quan” cho sản phẩm tầm gửi cây gạo được Hội đồng Khoa học tỉnh nghiệm thu. Đây là cơ sở để địa phương tăng cường nhận diện, quản lý nguồn gốc và quảng bá sản phẩm trên thị trường.

Tháng 8/2026, đoàn công tác xã Minh Tân, tỉnh Tuyên Quang tìm về Hiền Quan tham quan, học tập kinh nghiệm. Câu chuyện trao đổi không chỉ là cây tầm gửi bán được bao nhiêu tiền, mà còn từ lựa chọn cây chủ, chăm sóc, thu hái đến sơ chế, bảo quản và tổ chức sản xuất. Thứ cây từng “không mời mà đến” nay đã trở thành mô hình để địa phương khác tìm hiểu.

HTX Dịch vụ thuỷ lợi Hiền Quan tiếp tục xây dựng thương hiệu, nâng cao chất lượng sản phẩm từ OCOP 3 sao lên 4 sao.

Hiện, HTX Dịch vụ thủy lợi Hiền Quan đang tiếp tục hoàn thiện hồ sơ, xây dựng thương hiệu, hướng tới nâng sản phẩm trà túi lọc tầm gửi cây gạo từ OCOP 3 sao lên 4 sao. Cùng với đó là liên kết các hộ có cây gạo mang tầm gửi, quản lý nguồn nguyên liệu, bảo vệ những cây gạo tía và tăng tỷ lệ sản phẩm qua chế biến.

Tuy nhiên, khác với vùng chè hay vườn cây ăn quả, vùng nguyên liệu tầm gửi không thể mở rộng tùy ý. Sự phụ thuộc vào cây chủ và điều kiện tự nhiên vừa tạo nên giá trị riêng, vừa đòi hỏi người dân phải thận trọng trong khai thác. Giữ được cây gạo cũng chính là giữ nguồn sinh kế lâu dài.

Chiều xuống, những tán gạo trong vườn bà Tiến in đậm trên nền trời. Những búi tầm gửi vẫn xanh giữa cành cây đã qua hàng chục năm mưa nắng. Từ vài cây gạo trong vườn, gia đình bà có thêm nguồn thu đáng kể mà trước đây chưa từng nghĩ tới. Từ món “lộc trời” của một vài gia đình, tầm gửi cây gạo Hiền Quan đang dần có chỗ đứng trên thị trường. Để những búi tầm gửi tiếp tục xanh qua nhiều mùa, điều quan trọng không chỉ là khai thác được bao nhiêu, mà còn là giữ cây, bảo vệ nguồn nguyên liệu và nâng cao giá trị sản phẩm quê hương.

Ngọc Tuấn