Bánh uôi - Hương vị đặc trưng ngày Tết ở xứ Mường

Văn hóa ẩm thực dân tộc Mường được tạo nên từ những món ăn đơn giản, dân dã mang đậm hương vị của núi rừng. Trong đó, bánh uôi là một trong những món đặc sản, còn được gọi với nhiều tên khác: Bánh tình yêu, bánh cặp, bánh đoàn kết...

Bánh uôi là nét văn hóa ẩm thực không thể thiếu trong các dịp lễ trọng của cộng đồng người Mường 4 vùng (Bi, Vang, Thàng, Động).

Vào dịp Tết Nguyên đán, Tết Độc lập hay ngày vui của xóm làng, trên mâm cỗ của người Mường ở các vùng Mường (Mường Bi, Mường Vang, Mường Thàng, Mường Động) không thể thiếu bánh uôi, tiếng Mường gọi là “peẻng uôi”. Thứ bánh không đơn thuần là một món ăn mà còn là biểu tượng của sự gắn kết, đủ đầy và lời chúc tốt lành đầu năm mới. Bởi được làm để dâng cúng tổ tiên và dùng trong những dịp quan trọng nên từ khâu chọn nguyên liệu đến cách chế biến bánh uôi đều đề cao sự tự nhiên, tinh khiết.

Cộng đồng Mường xóm Rậm, xã Thượng Cốc giới thiệu, quảng bá đặc sản bánh uôi trong chương trình trải nghiệm văn hóa Mường.

Theo nghệ nhân ưu tú Bùi Thanh Bình - phường Thống Nhất, tên gọi “bánh uôi” xuất phát từ hình dáng bánh giống như bông hoa đang nở, thể hiện niềm vui và tình cảm gắn bó. Trước đây, trong các lễ hội mùa xuân, những cô gái Mường thường tự tay gói bánh uôi để tặng cho người mình thương. Bánh được xem như lời tỏ tình nhẹ nhàng, chứa đựng tâm tình mộc mạc mà sâu sắc. Cùng với thời gian, bánh uôi trở thành biểu tượng cho tình yêu đôi lứa, sự gắn kết và lòng thủy chung.

Thành phần nguyên liệu chính làm bánh uôi là gạo nếp và lá bương.

Bên cạnh hình dạng độc đáo, nguyên liệu làm bánh ẩn chứa nhiều tầng ý nghĩa, gắn liền với đời sống lao động và tinh thần của người dân vùng cao. Thành phần chính của bánh uôi bao gồm: gạo nếp được xem là linh hồn của chiếc bánh, tượng trưng cho sự dẻo dai và gắn bó bền chặt trong tình yêu đôi lứa; lá bương hoặc lá chuối thể hiện sự bao bọc, chở che và tình cảm chân thành; nhân bánh thường là đậu xanh hoặc vừng đen rang, mang ý nghĩa no đủ, sung túc và niềm hạnh phúc; mật mía tượng trưng cho sự ngọt ngào, chân chất của tình yêu quê hương.

Chia sẻ về công thức làm bánh, bà Bùi Thị Khuyên ở xóm Vó Dò, xã Nhân Nghĩa cho biết: Ngâm gạo nếp khoảng 4-6 tiếng rồi vớt ra cho ráo nước sau đó xay nhuyễn hoặc giã mịn. Theo truyền thống, người Mường dùng cối để giã gạo nếp thành bột. Tiếp đó, bột được trộn với một lượng nước vừa đủ và một chút mật mía hoặc đường, nhào kỹ cho đến khi dẻo mịn, không dính tay.

Ở vùng Mường Vó, thuộc xã Nhân Nghĩa hiện nay, các gia đình còn sử dụng nguyên liệu vừng, lạc cho món bánh uôi thêm bùi, dẻo, hấp dẫn.

Trước khi gói bánh, lá bương, lá chuối được hơ qua lửa rồi lau sạch. Để tạo hình bánh, người Mường ngắt bột thành từng miếng vừa ăn, vo tròn đều tay, tạo hình giống đầu ngón tay cái. Tiếp đó, hai viên bánh được đặt ở hai mép miếng lá chuối cuốn tròn theo vân lá rồi tạo nút thắt ở hai viên, gập lại, đảm bảo lớp lá ôm sát, cân xứng hai đầu rồi dùng phần lá thừa buộc lại, hoặc có thể rút ngay chiếc lạt giang hay dây chuối túm gọn đầu bánh. Cuối cùng, những chiếc bánh được xếp vào cuốp đồ, canh lượng nước hợp lý, giữ lửa vừa để hơi nước lan tỏa đều, bánh chín mềm. Thời gian hấp bánh khoảng 1 giờ, khi lá chuyển xanh đậm, hơi bóng và tỏa mùi nếp thơm nhẹ là dấu hiệu bánh đã chín tới. Bánh uôi hấp xong thường được để nguội rồi bày ra đĩa. Mỗi chiếc bánh là một minh chứng cho sự khéo léo, công phu và tình cảm mà người làm gửi gắm.

Bánh được đưa vào cuốp đồ chín trên bếp củi.

Quy trình làm bánh tưởng chừng đơn giản nhưng lại đòi hỏi sự kiên nhẫn, cẩn trọng. Mỗi công đoạn đều được thực hiện bằng tay, thể hiện tính tỉ mỉ và sự trân trọng dành cho món quà văn hóa truyền thống. Người dân Mường tin rằng, khi làm bánh, nếu đặt cả tấm lòng và sự chân thành vào từng nếp bột, chiếc bánh sẽ thơm ngon và dẻo dai hơn.

Mâm cỗ tất niên của cộng đồng Mường xã Nhân Nghĩa luôn có đặc sản bánh uôi.

Không khí đón Tết cổ truyền dân tộc đang rộn ràng trên khắp vùng Mường. Giữa phong phú ẩm thực Tết, bánh uôi vẫn chiếm giữ vị trí đặc biệt trong mâm cỗ ngày Xuân. Dịp này, nhiều đơn vị trường học, khu du lịch tổ chức chương trình trải nghiệm Hội Xuân với các hoạt động gói, hấp, thưởng thức bánh uôi nhằm lưu giữ và khơi dậy niềm tự hào văn hóa ẩm thực truyền thống. Hương vị dẻo thơm và bình dị của món bánh giúp bao người tìm lại cảm giác thân thuộc nơi bếp nhà.

Bùi Minh