Bảo tồn di sản văn hóa phi vật thể trong dòng chảy du lịch

Phú Thọ là vùng đất cổ - cội nguồn dân tộc Việt Nam, nơi hội tụ kho tàng di sản văn hóa phi vật thể (DSVHPVT) phong phú và đặc sắc gắn với thời đại Hùng Vương. Trong xu thế hội nhập, việc khai thác di sản để phát triển du lịch là hướng đi tất yếu, song cũng đặt ra thách thức lớn về bảo tồn giá trị nguyên bản trước nguy cơ thương mại hóa. Giải quyết hài hòa mối quan hệ này không chỉ là bài toán kinh tế mà còn là trách nhiệm giữ gìn bản sắc dân tộc cho muôn đời sau.

Du khách thập phương về dâng hương, vãn cảnh Đền Hùng - Minh chứng cho sức sống mãnh liệt của Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương - di sản tiêu biểu gắn kết cộng đồng và thúc đẩy du lịch tâm linh vùng Đất Tổ.

Hệ thống DSVHPVT trên địa bàn tỉnh hiện nay là một “bảo tàng sống” khổng lồ, hội tụ đầy đủ các loại hình từ lễ hội truyền thống, nghệ thuật trình diễn đến tri thức dân gian. Sau khi hợp nhất địa giới hành chính, Phú Thọ trở thành một “siêu vùng văn hóa” với sự giao thoa mạnh mẽ giữa văn hóa vùng trung du Đất Tổ và nét đặc sắc của các dân tộc thiểu số.

Đặc biệt, Phú Thọ vinh dự sở hữu 5 DSVHPVT được UNESCO ghi danh gồm: “Hát Xoan Phú Thọ”, “Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương ở Phú Thọ”, “Ca trù của người Việt”, “Nghi lễ và trò chơi kéo co” và “Thực hành tín ngưỡng Mẫu Tam phủ”. Bên cạnh đó là 41 di sản cấp quốc gia, khẳng định vị thế là một trong những trung tâm di sản quan trọng nhất cả nước.

Sức hấp dẫn của văn hóa Đất Tổ nằm ở sự hiện diện của hơn 800 lễ hội truyền thống, được tổ chức xuyên suốt các mùa trong năm. Những lễ hội như Đền Hùng, đền Mẫu Âu Cơ, hội Trò Trám, hay hội bơi chải Bạch Hạc không chỉ là sinh hoạt tâm linh mà còn là biểu tượng của tinh thần đoàn kết cộng đồng. Sau khi mở rộng không gian văn hóa, sự đa dạng càng hiện rõ với nghệ thuật trình diễn dân gian của hơn 20 dân tộc anh em. Nếu người Kinh tự hào với điệu Hát Xoan gắn liền 4 phường Xoan cổ, thì đồng bào Mường, Dao, Cao Lan lại bền bỉ lưu giữ hát Sắc bùa, hát Rang, hát Ví cùng tiếng cồng chiêng vang vọng núi rừng.

Đặc biệt, tri thức dân gian tại đây vô cùng đồ sộ với hơn 400 di sản về chăm sóc sức khỏe, ẩm thực và dự báo thời tiết. Những sản vật như thịt chua Thanh Sơn, canh xào chuối Vĩnh Lại hay các tri thức về lịch Đoi (lịch tre) của người Mường không chỉ là món ăn, công cụ lao động mà còn chứa đựng tri thức quản lý thời gian và ứng xử với thiên nhiên của cư dân nông nghiệp cổ. Nghề thủ công truyền thống cũng đóng góp không nhỏ với khoảng 90 nghề, từ làm bánh chưng bánh giầy đến dệt thổ cẩm, nghề mộc Bích Chu, tạo nên một bức tranh văn hóa sinh động, mộc mạc mà sâu sắc.

Trình diễn Hát Xoan tại Lễ hội văn hóa dân gian đường phố tỉnh Phú Thọ năm 2026 - Điểm nhấn quan trọng trong việc đưa “báu vật nhân văn sống” lan tỏa giá trị đến gần hơn với cộng đồng và du khách.

Đánh giá về giá trị và hiện trạng của kho tàng này trong dòng chảy đương đại, đồng chí Nguyễn Đắc Thủy - Giám đốc Sở Ngoại vụ, Chủ tịch Hội Di sản văn hóa tỉnh Phú Thọ cho biết: Phú Thọ không chỉ sở hữu số lượng di sản lớn mà còn nắm giữ những giá trị cốt lõi nhất của bản sắc Việt. Tuy nhiên, di sản văn hóa phi vật thể có đặc tính “sống” trong cộng đồng, nên nó vô cùng nhạy cảm trước tác động của kinh tế thị trường. Cần một cái nhìn bao quát: Bảo tồn không phải là đóng băng di sản, mà là giữ gìn “sức sống nội sinh” của nó. Di sản phải là động lực để phát triển du lịch, và ngược lại, du lịch phải là môi trường để di sản lan tỏa. Chúng ta không chỉ bảo tồn một làn điệu hay một nghi lễ đơn lẻ, mà phải bảo tồn cả hệ sinh thái nhân văn - nơi có các nghệ nhân là “báu vật nhân văn sống” và cộng đồng là chủ thể thụ hưởng. Chỉ khi người dân thấy được di sản đem lại niềm tự hào và giá trị bền vững, khi đó di sản mới thực sự thoát khỏi nguy cơ bị thương mại hóa hay kịch bản hóa gượng ép...

Trong dòng chảy kinh tế, du lịch tựa như luồng gió mới thổi bùng sức sống cho di sản nhưng cũng tiềm ẩn những nguy cơ làm xói mòn bản sắc. Ở mặt tích cực, du lịch chính là “chiếc cầu nối” giúp di sản thoát cảnh “ngủ quên” trong ký ức. Nhờ nguồn thu từ du khách, các làng nghề thủ công và không gian văn hóa được trùng tu, các nghệ nhân - những “báu vật nhân văn sống” có thêm điểm tựa kinh tế để vững tâm truyền lửa cho hậu thế.

Thế nhưng, mặt trái của sự bùng nổ du lịch là nguy cơ thương mại hóa; sự bùng nổ du khách thiếu kiểm soát dễ dẫn đến hiện tượng chen lấn, làm mất đi tính trang nghiêm tại các không gian tâm linh. Giải quyết hài hòa mối quan hệ cộng sinh này là bài toán then chốt để văn hóa vùng Đất Tổ vừa là động lực tăng trưởng, vừa là điểm tựa tinh thần vững chãi.

Trình diễn cồng chiêng Mường tại chương trình Khai mạc Lễ hội Đền Hùng và Tuần Văn hóa - Du lịch Đất Tổ năm 2026.

Để bảo tồn di sản trong dòng chảy du lịch, Phú Thọ xác định nguyên tắc: “Bảo vệ di sản là phục vụ con người”. Di sản là tài nguyên phong phú cho du lịch, nhưng dưới tác động của du lịch, di sản cần được lan tỏa giá trị thay vì bị thay đổi bản chất. Việc giải quyết mối quan hệ giữa bảo tồn và phát triển đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa Nhà nước và cộng đồng. Nhà nước tạo cơ chế để các nghệ nhân được hỗ trợ trực tiếp, có môi trường trình diễn chân thực nhất thay vì những sân khấu dàn dựng xa lạ với không gian gốc.

Khi mỗi người dân địa phương tự hào cầm lấy “ngọn đuốc” di sản của cha ông, văn hóa Đất Tổ mới có thể vươn xa. Những điệu Xoan, tiếng cồng chiêng hay các nghi lễ cổ truyền sẽ không còn là những mảnh ký ức vụn vỡ mà sẽ trở thành mạch ngầm tuôn chảy, bồi đắp cho sự phát triển bền vững của quê hương. Gìn giữ di sản chính là gìn giữ linh hồn của dân tộc, để mỗi bước chân hành hương về cội nguồn luôn tìm thấy những giá trị thuần khiết nhất của người Việt xưa và nay.

Lê Hoàng