Phát huy lợi thế từ không gian văn hóa

Phường Vân Phú hội tụ nhiều giá trị văn hóa đặc sắc của vùng Đất Tổ, trong đó, nổi bật là Hát Xoan. Việc kết nối các phường Xoan gốc với hệ thống di tích, lễ hội, nghề truyền thống ở Vân Phú không chỉ tạo sức hấp dẫn cho điểm đến, mà còn mở rộng không gian để di sản được thực hành, trao truyền và phát huy giá trị.

Cô và trò Trường Tiểu học Vân Phú trải nghiệm Hát Xoan tại đình Hùng Lô.

Một trong những lợi thế nổi bật của phường Vân Phú là sau sắp xếp đơn vị hành chính, địa bàn hội tụ bốn phường Xoan gốc gồm: An Thái, Phù Đức, Kim Đới và Thét. Đây là điều kiện thuận lợi để hình thành không gian trải nghiệm Hát Xoan có tính liên kết, thay cho những điểm biểu diễn đơn lẻ. Cùng với không gian văn hóa đặc thù, phường có nguồn nhân lực giàu kinh nghiệm trong thực hành và trao truyền di sản. Toàn phường hiện có 74 nghệ nhân Hát Xoan, trong đó có 36 Nghệ nhân Ưu tú và 6 Nghệ nhân Nhân dân trực tiếp thực hành, bảo tồn và truyền dạy. Nghệ nhân không chỉ biểu diễn phục vụ du khách, mà còn truyền dạy, kể chuyện và giúp du khách hiểu sâu hơn về nguồn gốc, giá trị của Hát Xoan. Đây là nguồn lực quý để xây dựng sản phẩm du lịch lấy cộng đồng làm chủ thể.

Khi hình thức hát thờ, hát quả cách, hát hội được đặt trong mối liên hệ với đình, đền, miếu, nghi lễ và lễ hội truyền thống, du khách được nghe hát, tìm hiểu nghi lễ, giao lưu với nghệ nhân và trực tiếp tham gia những hoạt động trải nghiệm phù hợp, Hát Xoan khi đó không đơn thuần là một tiết mục trình diễn mà trở thành một trải nghiệm văn hóa sống động. Cách làm này góp phần khắc phục hạn chế của việc khai thác di sản theo mùa vụ. Thay vì chỉ tìm đến Hát Xoan vào những dịp lễ hội, du khách có thể tiếp cận di sản thông qua nhiều lớp trải nghiệm, từ nghe hát, tìm hiểu nghi lễ đến giao lưu với nghệ nhân, từ đó cảm nhận rõ hơn không gian văn hóa đã nuôi dưỡng di sản qua nhiều thế hệ.

Không chỉ có Hát Xoan, phường Vân Phú còn sở hữu hệ thống di tích và lễ hội phong phú. Toàn phường có 5 di tích cấp quốc gia, 7 di tích cấp tỉnh và 7 lễ hội truyền thống được tổ chức hằng năm tại các khu dân cư, đình, đền, miếu. Những không gian như đình Hùng Lô, đền Vân Luông, đình Thét, đình Trung... được kết nối với hoạt động trải nghiệm Hát Xoan, hình thành những tuyến du lịch văn hóa có chiều sâu. Nghệ nhân Nhân dân Nguyễn Thị Lịch - Trùm phường Xoan An Thái chia sẻ: Mỗi lần biểu diễn Hát Xoan phục vụ du khách, tôi nhận thấy họ rất yêu thích và mong muốn được cùng tham gia các tiết mục, đặc biệt là du khách nước ngoài. Trong các chương trình, chúng tôi luôn giành một tiết mục để giao lưu, hướng dẫn và cùng du khách biểu diễn. Hát Xoan một lần nữa được đến gần hơn với du khách gần xa. Tôi rất tự hào vì mỗi phường Xoan hiện đã có 4-5 thế hệ cùng tham gia trình diễn, đó là minh chứng rõ nét nhất cho sự thành công trong việc bảo tồn và phát huy giá trị di sản này.

Từ đình, đền, miếu, chợ truyền thống đến nghề, ẩm thực dân gian, nhiều giá trị hiện hữu trong đời sống ở Vân Phú trở thành một phần của sản phẩm du lịch. Du khách có thể trải nghiệm làm bánh chưng, bánh giầy, tìm hiểu nghề làm mì gạo Hùng Lô, thưởng thức sản vật địa phương và tiếp cận các sản phẩm OCOP. Phường hiện có 9 sản phẩm được đánh giá từ 3 đến 5 sao, những sản phẩm này không chỉ góp phần tăng giá trị kinh tế mà còn giúp du khách nhận diện rõ hơn đặc trưng văn hóa, sản vật của địa phương. Như vậy, Hát Xoan trở thành điểm nhấn; hệ thống di tích là không gian; lễ hội là môi trường thực hành; nghề truyền thống và sản vật địa phương là những sản phẩm bổ trợ; còn cộng đồng chính là chủ thể tạo nên sức sống cho toàn bộ chuỗi trải nghiệm. Đây là hướng đi có ý nghĩa trong bảo tồn di sản và quan trọng hơn là tạo thêm không gian để văn hóa được thực hành, trao truyền, lan tỏa; để nghệ nhân có điều kiện tiếp tục truyền dạy; để thế hệ trẻ hiểu, trân trọng và tự hào về di sản quê hương.

Khi Hát Xoan được đặt đúng vào không gian văn hóa gốc, được kết nối với di tích, lễ hội và đời sống cộng đồng, phường Vân Phú có cơ sở tạo dựng một sản phẩm du lịch riêng có trên vùng Đất Tổ, trở thành nền tảng tinh thần và nguồn lực cho phát triển bền vững ở địa phương.

Hạnh Thúy