Chuyện “cắm sào” lên bờ ở Vân Tập

Nửa đời người bập bềnh theo từng con nước trên dòng Lô giang, những người dân vạn chài làng Vân Tập (xã Đoan Hùng) từng ăn, ngủ trên những chiếc bè rộng chừng 10m². Sau bao thăng trầm, họ đã quyết tâm “cắm sào”, lên bờ dựng nhà, lập nghiệp trên vùng đất mới. Cuộc sống hôm nay đã bình yên, ổn định hơn, nhưng trong sâu thẳm, họ vẫn nặng lòng với dòng sông từng nuôi lớn bao thế hệ...

Những phận đời chìm nổi

Về thôn Vân Tập hỏi nhà ông Nguyễn Văn Niệm, người dân trong thôn ai cũng biết. Ở tuổi 65, ông Niệm vẫn mang vóc dáng rắn rỏi của người sinh ra và lớn lên giữa mênh mông sông nước. Bên ấm trà nóng, ông kể, từ nhiều đời, gia đình ông đã theo nghề chài lưới dọc sông Lô, có thời điểm còn ngược lên tận xứ Tuyên theo con nước.

Hai cha con ông Niệm - gia đình có tới 4 thế hệ lênh đênh sông nước khi xưa trong ngôi nhà xây khang trang hôm nay.

“Nhà tôi có 9 anh em, thì 5 người được sinh ra trên chiếc thuyền cá tròng trành. Bản thân tôi đến 29 tuổi mới chính thức được đặt chân lên bờ, coi như 28 năm gắn trọn với dòng Lô này” - ông Niệm nhớ lại.

Thời ấy, cuộc sống của người dân vạn chài chỉ gói gọn trong những chiếc bè rộng chừng 10m². Đó vừa là nơi ăn, ngủ, sinh hoạt của cả một gia đình, có nhà lên tới 13 người chen chúc nhau giữa bốn bề sông nước. Những chuyện hệ trọng như cưới hỏi cũng đậm chất dân chài khi rạp được dựng trên bãi bồi, bắc cầu phao từ bè vào để bà con lối xóm sang ăn mừng, chúc phúc...

Nỗi ám ảnh lớn nhất vẫn là những mùa nước lũ. Ông Niệm không quên trận lốc xoáy xảy ra khoảng 3 giờ sáng khiến dây neo bị đứt, thuyền bị đắm. Giữa màn đêm, may ông bám được vào dây neo, chờ đến sáng mới tát nước rồi bơi vào bờ. Ông nhớ lại: “Cứ mỗi độ nước lớn trên dòng Lô, cả làng chài lại rút neo, hò nhau kéo thuyền sang tận sông Chảy để lánh nạn.”

“Khổ nhất là việc giữ bè. Mỗi năm, người dân phải mua tre về gia cố bè cho an toàn. Thậm chí có năm phải mua đến hai lần vì gặp tre non. 20 cây tre đan chéo đầu, đuôi thành một bó và phải cần tới 80 cây tre mới làm được một chiếc bè. Cuộc sống cứ thế bấp bênh, nay đây mai đó, chẳng có lấy một tấc đất cắm dùi để an tâm sinh kế, những người dân vạn chài vẫn nhẫn nại mưu sinh và đau đáu ước mong một ngày được lên bờ...” - Bồi hồi trong miền ký ức sông nước thời trai trẻ, ông Niệm nhớ lại từng kỷ niệm xưa.

Ba lần trôi nhà và chuyện bám đất

Bước ngoặt đến với người dân vạn chài Vân Tập vào khoảng những năm 1980-1981, khi Nhà nước tạo điều kiện cấp đất, vận động, hỗ trợ bà con lên bờ ổn định cuộc sống. Khi ấy, 14 hộ gia đình với khoảng 100 nhân khẩu quyết tâm rời sông nước, dựng nhà, lập nghiệp bên dòng Lô.

Thế nhưng, hành trình tìm cuộc sống ổn định trên đất liền cũng không hề dễ dàng. Những căn nhà tre dựng lên trên nền đất bãi bồi liên tục bị dòng nước lũ cuốn trôi mỗi khi mùa nước dữ về. Ông Niệm cho biết: “Gia đình tôi 3 lần dựng nhà rồi lại 3 lần chứng kiến nhà cửa bị lũ đánh sập. Có thời điểm, cả gia đình phải trở lại bè sinh sống suốt cả năm trời”.

Những ngôi nhà khang trang của vạn chài Vân Tập hôm nay khẳng định cuộc sống an cư ấm no và thanh bình nơi miền đất mới.

Song những mất mát ấy không làm người dân Vân Tập từ bỏ quyết tâm lên bờ. Bà con cùng dựng nhà, hỗ trợ nhau vượt qua những năm tháng khó khăn. Đến năm 2021, ông Niệm hoàn thành ngôi nhà gạch kiên cố, đánh dấu lần dựng nhà thứ 4 trên bờ sau nhiều phen lao đao.

Từ 14 hộ dân ban đầu, đến nay làng chài đã có khoảng 60 hộ với gần 300 nhân khẩu. Điện lưới quốc gia đã về đến từng hộ, nhà văn hóa thôn được xây dựng khang trang. Theo anh Nguyễn Tiến Tùng (sinh năm 1988) - người nhiều năm gắn bó với nghề chài lưới, điều đặc biệt ở Vân Tập là tình làng nghĩa xóm rất bền chặt. “Không nhà nào có hàng rào kiên cố. Các nhà đi thông với nhau, tối lửa tắt đèn có nhau. Nhà ai có việc, bà con đều chung tay giúp đỡ” - anh Tùng chia sẻ.

Người Vân Tập vẫn theo nghề sông nước, nhưng cuộc sống hôm nay đã đỡ vất vả hơn xưa nhiều.

Cuộc sống đã thay đổi, nhưng nghề sông nước vẫn được nhiều gia đình giữ. Anh Nguyễn Tiến Tùng là thế hệ thứ 4 tiếp nối nghề chài lưới. Mới học lớp 4, anh đã nghỉ học để theo bố xuống sông thả lưới kiếm cá. Nhớ lại ngày cưới vợ, Tùng cười bảo, vợ em vốn là người trên bờ, phải mất nhiều thời gian học bơi mới thành thạo, rồi về ở cùng gia đình 4 năm trên bè mới chính thức lên bờ sinh sống...

Trăn trở giữ “mạch” sông

Rời những chiếc bè để lên bờ, cuộc sống ổn định hơn, nhưng phần lớn người dân Vân Tập vẫn không thể rời dòng sông. Không có nhiều đất sản xuất, khoảng 90% số hộ trong thôn vẫn duy trì nghề nuôi cá lồng và đánh bắt thủy sản. Vì thế, vào khoảng 1 - 2 giờ sáng, anh Tùng lại rời nhà để thả lưới, mưu sinh. Ở tuổi 65, ông Niệm thỉnh thoảng vẫn chèo thuyền ra sông thả lưới.

Với cụ Nguyễn Thị Chuộng, 88 tuổi, người cao tuổi nhất trong số những cư dân vạn chài từ sông lên bờ hiện còn sống, ký ức về một dòng Lô trù phú vẫn nguyên vẹn. Cụ kể, ngày trước cá tôm trên sông rất nhiều, người dân cả làng có thể sống nhờ nguồn lợi từ sông.

Còn theo trí nhớ ông Niệm, năm 1992, ông bắt được con cá chiên 21kg bằng lưới thường. Có người trong làng bắt được cá lăng khoảng 42kg. Những loài cá đặc sản của sông Lô như anh vũ, chiên, lăng... từng xuất hiện nhiều; có thời điểm, người dân đánh bắt được cả tạ cá chiên tại khu chợ Giàn (xã Hùng Quan cũ).

Nhà văn hóa thôn Vân Tập - điểm sinh hoạt văn hóa cộng đồng của người làng chài hôm nay.

Nhưng ký ức về một dòng sông trù phú giờ đây đã trở thành nỗi nhớ. Điều khiến ông Niệm và nhiều người dân vạn chài trăn trở là nguồn lợi thủy sản ngày càng suy giảm, trong đó tình trạng đánh bắt bằng kích điện đã tác động nghiêm trọng đến môi trường sinh thái. "Đánh bằng kích điện thì cá con cũng chết. Có những con cá bị kích điện, khi bắt lên đã cong vẹo cả thân” - ông Niệm ngậm ngùi.

Nhiều loài cá từng gắn bó với đời sống người dân như cá anh vũ, cá bơn, ba ba lớn hay cá chiên nay rất hiếm, thậm chí nhiều loài gần như không còn xuất hiện trong vài chục năm qua.

“Tiếc lắm, nhưng cũng không biết làm thế nào. Chỉ mong dòng Lô hạn chế việc khai thác cát, xóa nạn kích điện thì may ra môi sinh mới dần quay lại, cá ngon mới về, làng chài có thêm điều kiện kiếm sống từ sông nước như xưa...” - Ông Niệm mong mỏi.

Nhớ nghề và trăn trở mưu sinh, nhiều người dân làng Vân Tập vẫn coi dòng Lô là nơi nuôi sống gia đình, nên nghề chài lưới, nuôi cá lồng ở thôn vẫn được duy trì qua nhiều thế hệ.

Rời làng chài Vân Tập khi ánh chiều buông xuống trên những lồng cá nhấp nhô, tôi cảm nhận rõ niềm vui an cư lạc nghiệp của những người từng chịu nhiều sương gió khi xưa. Ước mơ của ông Niệm lúc này cũng thật giản dị, như một nguyện cầu để giữ mãi “mạch” sông, để bảo vệ môi trường sinh thái trên dòng Lô lịch sử.

Quốc Hội