Đền Yên Thiết - Dấu tích lịch sử dưới chân núi Thiết Sơn

Trải qua hàng trăm năm lịch sử, Đền Yên Thiết không chỉ là nơi thờ tự linh thiêng mà còn là minh chứng sinh động cho truyền thống yêu nước, tinh thần thượng võ và chiều sâu văn hóa của vùng đất trung du. Từ xã Quang Yên (tỉnh Vĩnh Phúc cũ), nay thuộc xã Yên Lãng, tỉnh Phú Thọ, di tích vẫn bền bỉ gìn giữ những lớp trầm tích lịch sử gắn với danh tướng Lữ Gia - biểu tượng của lòng trung nghĩa thời cổ đại. Đền Yên Thiết được xếp hạng Di tích cấp tỉnh.

Đền Yên Thiết (còn gọi là Đền Am) tọa lạc tại thôn Gò Chùa, xã Yên Lãng. Ngôi đền tựa lưng vào chân núi Thiết Sơn (còn gọi là núi Thét), phía trước là cánh đồng và khu dân cư trải dài, tạo nên thế đất hài hòa theo quan niệm phong thủy truyền thống.

Đội rước trong trang phục lễ truyền thống thực hiện nghi lễ cung rước, tái hiện nét đẹp văn hóa tín ngưỡng gắn với Đền Yên Thiết.

Theo các thư tịch cổ và gia phả lưu truyền, Lữ Gia (khoảng 156-87 TCN) là thừa tướng nước Nam Việt dưới thời Triệu Minh Vương và Triệu Ai Vương. Xuất thân trong một gia tộc nhiều đời làm quan lớn, ông giữ vai trò trọng yếu trong triều chính.

Khi nhà Hán từng bước gây sức ép nhằm thôn tính Nam Việt, Lữ Gia là người kiên quyết chủ trương giữ vững nền độc lập, phản đối xu hướng thần phục phương Bắc. Sau khi Triệu Minh Vương qua đời, tình hình triều đình rơi vào bất ổn, nội bộ chia rẽ sâu sắc. Trong bối cảnh đó, Lữ Gia đứng ra nắm giữ binh quyền, tổ chức lực lượng kháng chiến chống lại sự can thiệp của nhà Hán.

Năm 111 TCN, quân Hán mở cuộc tiến công quy mô lớn. Dù chiến đấu quyết liệt, lực lượng kháng chiến thất bại. Theo sử sách Trung Hoa, Lữ Gia bị bắt và xử tử. Tuy nhiên, trong tâm thức dân gian Việt Nam, ông được tôn vinh là biểu tượng của lòng trung quân ái quốc và ý chí quật cường trước ngoại xâm.

Tương truyền rằng, sau khi cuộc kháng chiến thất bại, ông từng rút lui về vùng núi Thiết Sơn để củng cố lực lượng. Khi ông tử trận, con chó trung thành đã chạy về khu vực này. Cảm phục khí tiết của vị danh tướng, người dân lập một am nhỏ để hương khói tưởng niệm, lâu dần phát triển thành Đền Yên Thiết ngày nay.

Dù yếu tố truyền thuyết còn đan xen với sử liệu, nhưng qua bao thế hệ, câu chuyện về Lữ Gia vẫn được người dân Yên Thiết truyền lại như một phần ký ức cộng đồng.

Không chỉ gắn với câu chuyện về Lữ Gia, khu vực Yên Thiết còn được xác định là nơi lưu giữ dấu tích của một căn cứ kháng chiến cổ xưa. Các địa danh như Long Động, Gò Bồn... vẫn được người dân nhắc đến như những chứng tích của quá khứ.

Theo hồ sơ xếp hạng, Đền Yên Thiết thuộc loại hình di tích kiến trúc nghệ thuật, có giá trị lịch sử - văn hóa tiêu biểu của địa phương. Trải qua nhiều biến động của thời gian, ngôi đền đã được tu bổ, tôn tạo song vẫn giữ được nét cổ kính, trang nghiêm giữa không gian bán sơn địa.

Địa danh Yên Thiết cũng nhiều lần thay đổi theo các giai đoạn lịch sử hành chính: từ thời Văn Lang - Âu Lạc, qua các triều đại phong kiến, thời Pháp thuộc và sau Cách mạng tháng Tám năm 1945. Năm 1997, khi tỉnh Vĩnh Phúc được tái lập, khu vực này thuộc xã Quang Yên, huyện Lập Thạch (sau là huyện Sông Lô). Hiện nay, theo điều chỉnh địa giới hành chính, Yên Thiết thuộc xã Yên Lãng, tỉnh Phú Thọ. Sự thay đổi địa giới không làm phai nhạt giá trị văn hóa - lịch sử của di tích, mà trái lại càng đặt ra yêu cầu cấp thiết trong công tác bảo tồn và phát huy.

Ông từ đền Đặng Văn Duyên - Đại diện Ban quản lý di tích, cho biết: Đền Yên Thiết không chỉ là nơi sinh hoạt tín ngưỡng của nhân dân mà còn là địa chỉ đỏ giáo dục truyền thống cho thế hệ trẻ. Chúng tôi thường xuyên phối hợp với nhà trường tổ chức cho học sinh về dâng hương, tìm hiểu lịch sử, qua đó bồi dưỡng lòng tự hào dân tộc. Theo ông, những năm gần đây, chính quyền và nhân dân địa phương đã quan tâm hơn đến việc chỉnh trang cảnh quan, bảo vệ khuôn viên di tích, giữ gìn vệ sinh môi trường. Tuy nhiên, để trùng tu quy mô lớn, vẫn cần thêm nguồn lực xã hội hóa.

Với người dân thôn Gò Chùa, Đền Yên Thiết là một phần không thể tách rời trong đời sống tinh thần. Anh Đặng Xuân Thắng - Người dân địa phương, chia sẻ: Chúng tôi lớn lên cùng câu chuyện về Lữ Gia. Đền là niềm tự hào của người dân nơi đây. Mỗi dịp lễ, bà con đều đến thắp hương, nhắc nhở con cháu nhớ về nguồn cội. Hằng năm, vào các dịp lễ tiết, con em xa quê lại trở về dâng hương tưởng niệm. Không gian đền không quá đồ sộ nhưng mang vẻ cổ kính, linh thiêng. Từ chân núi Thiết Sơn nhìn xuống, xóm làng và cánh đồng trải dài, tạo nên bức tranh giao hòa giữa quá khứ và hiện tại.

Các bạn trẻ tham gia lau dọn, bảo quản đồ thờ tự tại đền, góp phần gìn giữ và phát huy giá trị lịch sử - văn hóa của di tích.

Trong bối cảnh phát triển kinh tế - xã hội và quá trình sắp xếp đơn vị hành chính, việc bảo tồn các di tích lịch sử càng trở nên quan trọng. Với Đền Yên Thiết, đó không chỉ là bảo tồn một công trình kiến trúc, mà còn là giữ gìn ký ức cộng đồng và tinh thần yêu nước được hun đúc qua nhiều thế hệ.

Giữa nhịp sống đổi thay, ngôi đền nhỏ dưới chân núi Thiết Sơn vẫn lặng lẽ hiện diện như một mốc neo của lịch sử. Bảo tồn và phát huy giá trị di tích chính là cách để quá khứ tiếp tục soi sáng hiện tại, góp phần bồi đắp nền tảng tinh thần cho tương lai của quê hương.

Dương Chung