Đình Quất Lưu - “hồn cốt” văn hóa nơi làng quê Bình Nguyên

Giữa không gian làng quê yên bình của xã Bình Nguyên, đình Quất Lưu hiện lên như một biểu tượng văn hóa lâu đời, nơi lưu giữ ký ức cộng đồng và truyền thống lịch sử của nhiều thế hệ. Trải qua hàng trăm năm thăng trầm, ngôi đình không chỉ là chốn linh thiêng mà còn là điểm tựa tinh thần, gắn kết cộng đồng dân cư. Năm 1996, đình được công nhận là Di tích lịch sử - văn hóa cấp quốc gia theo Quyết định số 460/QĐ-BT, ngày 18/3/1996.

Nằm ở vị trí trung tâm khu dân cư Quất Lưu, đình được xây dựng trên thế đất cao ráo, thoáng đãng, phía trước mở ra cánh đồng rộng lớn - một không gian điển hình của làng quê trung du Bắc Bộ. Theo các tài liệu lịch sử và truyền thuyết địa phương, đình được dựng từ thời Hậu Lê, thờ vợ chồng bà Đạm Xương, Tuấn Công và ông An Bình Lý - những nghĩa sĩ đã tham gia cuộc khởi nghĩa của Hai Bà Trưng, chiến đấu và hy sinh vì độc lập dân tộc.

Cụ từ Nguyễn Văn Chính lau dọn, gìn giữ hiện vật thờ tự bên trong đình Quất Lưu.

Trải qua biến thiên của lịch sử, đặc biệt là trong thời kỳ kháng chiến chống thực dân Pháp, đình từng bị phá hủy. Tuy nhiên, bằng tình cảm và ý thức gìn giữ di sản, Nhân dân địa phương đã nhiều lần phục dựng, tôn tạo để giữ lại dáng hình cổ kính của ngôi đình xưa. Ngày nay, đình Quất Lưu vẫn giữ được nét kiến trúc truyền thống tiêu biểu với kết cấu vững chãi, hài hòa.

Đình được xây dựng theo kiểu chữ Nhất với 5 gian, gồm hệ thống 48 cột gỗ lim chắc khỏe, trong đó cột cái cao tới 5m. Kiến trúc theo lối “con chồng, tứ trụ lòng thuyền” tạo nên dáng vẻ bề thế nhưng thanh thoát. Mái đình lợp ngói mũi, các đầu đao cong vút, vừa mềm mại vừa uy nghiêm. Bên trong, những họa tiết chạm khắc tinh xảo trên vì kèo, xà ngang không chỉ thể hiện tài hoa của các nghệ nhân xưa mà còn phản ánh đời sống tinh thần, tín ngưỡng phồn thực và ước vọng mưa thuận gió hòa của cư dân nông nghiệp.

Không chỉ mang giá trị kiến trúc, đình Quất Lưu còn là nơi lưu giữ những lớp trầm tích lịch sử gắn với vùng đất này. Qua các thời kỳ, địa danh Quất Lưu có nhiều thay đổi, từ thời thuộc quận Giao Chỉ, qua các triều đại phong kiến cho đến thời hiện đại, nhưng ngôi đình vẫn tồn tại như một “chứng nhân” bền bỉ của lịch sử.

Điểm đặc biệt của đình Quất Lưu chính là hệ thống lễ hội và sinh hoạt văn hóa dân gian vẫn được duy trì đều đặn. Hằng năm, người dân tổ chức các nghi lễ truyền thống vào ngày 10 tháng Giêng (tưởng niệm ngày kén chọn nhân tài), ngày 10 tháng 8 (khao quân mừng chiến thắng) và ngày 12 tháng 11 âm lịch (ngày giỗ các vị thần). Trong những dịp này, không khí làng quê trở nên rộn ràng với các nghi thức rước kiệu, dâng hương, tế lễ cùng nhiều trò chơi dân gian như kéo co, đấu vật, hát trống quân...

Cụ từ Nguyễn Văn Chính - thành viên trong Ban di tích lịch sử đình Quất Lưu chia sẻ: Đình là nơi gắn bó mật thiết với đời sống tinh thần của người dân. Không chỉ là nơi thờ tự, đây còn là không gian sinh hoạt văn hóa chung của cả cộng đồng. Vì vậy, chúng tôi luôn ý thức gìn giữ, bảo vệ để ngôi đình mãi khang trang, xứng đáng với giá trị lịch sử của cha ông để lại.

Người dân thôn Quất Lưu, xã Bình Nguyên tham gia sơn sửa, chuẩn bị đồ tế tự.

Cùng với đó, ý thức bảo tồn di tích trong cộng đồng ngày càng được nâng cao. Người dân trong thôn thường xuyên tham gia vệ sinh khuôn viên, đóng góp kinh phí tu sửa những hạng mục xuống cấp. Sự chung tay ấy không chỉ giúp bảo vệ di tích mà còn góp phần củng cố tinh thần đoàn kết trong cộng đồng dân cư.

Bà Dương Thị Định - người dân khu dân cư Trũng thường xuyên đến dâng hương chia sẻ: Đình làng là ký ức của bao thế hệ. Từ khi còn nhỏ, chúng tôi đã theo cha ông đi lễ, tham gia hội làng. Giờ đây, chúng tôi luôn nhắc nhở con cháu phải trân trọng, giữ gìn di tích, bởi đó chính là cội nguồn của quê hương.

Sau khi được công nhận là di tích cấp quốc gia, đình Quất Lưu nhận được sự quan tâm của các cấp chính quyền và ngành chức năng. Công tác bảo tồn, tôn tạo được triển khai bài bản hơn, đồng thời gắn với việc phát huy giá trị di tích trong đời sống hiện đại. Không chỉ dừng lại ở việc bảo vệ kiến trúc, địa phương còn chú trọng gìn giữ các giá trị văn hóa phi vật thể, đặc biệt là các nghi lễ truyền thống và lễ hội dân gian.

Có thể nói, giữa dòng chảy không ngừng của thời gian, đình Quất Lưu vẫn lặng lẽ tồn tại như một biểu tượng của sự bền bỉ và trường tồn. Với những giá trị đặc sắc về lịch sử, kiến trúc và văn hóa, ngôi đình không chỉ là niềm tự hào của người dân xã Bình Nguyên mà còn là một địa chỉ văn hóa giàu ý nghĩa, góp phần gìn giữ “hồn cốt” của làng quê Việt cho hôm nay và mai sau.

Dương Chung