Lan toả văn hoá, con người Đất Tổ - Sức mạnh nội sinh trong kỷ nguyên phát triển mới

Trong dòng chảy phát triển của tỉnh Phú Thọ, văn hóa chính là “bản mã” di truyền để dân tộc tự tin bước vào kỷ nguyên mới. Với tâm thế đưa di sản từ “bảo tồn tĩnh” sang “vận động”, Phú Thọ đang khơi dậy niềm tự hào tổ tiên thành nguồn lực nội sinh mạnh mẽ, khẳng định vị thế trung tâm văn hóa cội nguồn của cả nước.

Kỳ 1: Định vị giá trị văn hoá Phú Thọ - Khơi nguồn từ “Địa chỉ đỏ”

Sở hữu kho tàng di sản đồ sộ với 2 di sản văn hóa phi vật thể (DSVH PVT) đại diện của nhân loại được UNESCO ghi danh, Phú Thọ khẳng định vị thế là “địa chỉ đỏ” trong bản đồ văn hóa thế giới. Việc định vị đúng giá trị di sản không chỉ giúp bảo tồn bản sắc mà còn tạo ra sinh kế, biến văn hóa thành nguồn tài nguyên vô tận cho phát triển du lịch bền vững.

“Di sản kép” và sứ mệnh gắn kết dân tộc

Phú Thọ tự hào là vùng đất được che chở bởi linh khí của tổ tiên. Điểm nhấn rực rỡ nhất trong bức tranh văn hóa nơi đây chính là hai di sản được UNESCO vinh danh là tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương và hát Xoan Phú Thọ. Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương ở Phú Thọ được UNESCO công nhận là DSVH PVT đại diện của nhân loại năm 2012. Khu di tích lịch sử Đền Hùng hiện nay đã được đầu tư xứng tầm, mở rộng không gian lễ hội, xây dựng hệ thống cơ sở hạ tầng phục vụ du lịch tâm linh, trở thành không gian thực hành lễ hội mẫu mực, nơi mỗi người dân Việt Nam đều mong muốn được trở về.

Việc tổ chức Giỗ Tổ Hùng Vương - Lễ hội Đền Hùng hằng năm kết hợp yếu tố truyền thống và hiện đại đã thu hút hàng triệu lượt khách tham gia. Lễ hội Đền Hùng đã trở thành một trong các lễ hội mẫu mực trong cả nước, được các đồng chí lãnh đạo Đảng, Nhà nước, đồng bào và du khách ghi nhận, đánh giá cao. Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương không chỉ là một hình thức tôn giáo, mà đã trở thành đạo lý “Uống nước, nhớ nguồn”, là sợi dây gắn kết đồng bào trong và ngoài nước.

Hát Xoan làng cổ Hùng Lô, phường Vân Phú thu hút đông đảo du khách trong và ngoài nước đến tham quan, trải nghiệm.

Cùng với đó, hát Xoan Phú Thọ đã có cuộc “lội ngược dòng” ngoạn mục. Từ một DSVH PVT cần bảo vệ khẩn cấp năm 2011, bằng sự tâm huyết của các nghệ nhân và chính quyền, hát Xoan đã trở thành di sản đại diện của nhân loại vào năm 2017. Tỉnh đã có nhiều chính sách hỗ trợ các phường Xoan gốc, mở các lớp truyền dạy, phục dựng không gian biểu diễn truyền thống (đình làng), tổ chức các cuộc thi hát Xoan trong cộng đồng. Hiện nay, di sản này không chỉ sống trong các phường Xoan cổ như An Thái, Thét, Phù Đức, Kim Đới mà còn lan tỏa mạnh mẽ trong cộng đồng, trở thành sản phẩm du lịch đặc sắc “Hát Xoan làng cổ”.

Bảo tồn di sản - Từ học đường đến sinh kế cộng đồng

Trong những năm qua, tỉnh Phú Thọ đã có những nghị quyết đặc thù trong công tác bảo tồn và phát huy giá trị DSVH như: Nghị quyết về cơ chế hỗ trợ đầu tư tu bổ, tôn tạo di tích; Nghị quyết quy định mức hỗ trợ kinh phí cho người trông coi di tích; Nghị quyết quy định mức hỗ trợ cho nghệ nhân trong lĩnh vực DSVH PVT... Ngoài ra còn rất nhiều chương trình, kế hoạch, đề án của tỉnh nhằm tập trung tối đa các nguồn lực dành cho DSVH. Đây là những căn cứ, tiền đề quan trọng để Phú Thọ tiếp tục phát huy hơn nữa những tiềm năng, thế mạnh của mình.

Trống đồng Đền Hùng - bảo vật quốc gia được lưu giữ và lan toả giá trị tại Bảo tàng Hùng Vương, Khu di tích lịch sử Đền Hùng.

Toàn tỉnh có tổng số 2.778 di tích lịch sử, văn hóa. Trong đó, nổi bật có 6 bảo vật quốc gia là hiện vật mang giá trị lịch sử đặc biệt. Có 5 di sản UNESCO, tiêu biểu là: Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương và hát Xoan Phú Thọ. Ngoài ra, Phú Thọ còn là địa phương lan tỏa của 3 DSVH phi vật thể được UNESCO ghi danh khác là hát Ca trù, nghi lễ và trò chơi kéo co và thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt.

Hiện nay, Phú Thọ đã hoàn thiện hồ sơ, phối hợp với Bộ VH,TT&DL trình hồ sơ Mo Mường đề nghị UNESCO ghi danh là DSVH PVT cần bảo vệ khẩn cấp. Có 41 di sản PVT quốc gia đã được ghi danh. Trong đó, nhiều điểm di tích, các nghi lễ, lễ hội truyền thống độc đáo như: Lễ hội Đền Hùng, lễ hội Đền Mẫu Âu Cơ, lễ hội Tây Thiên, lễ hội Chùa Tiên; lễ hội Khai hạ dân tộc Mường; lễ hội Xên Mường người Thái, lễ hội Gầu Tào người H’Mông...

Một trong những điểm sáng của Phú Thọ là việc đưa di sản vào giáo dục truyền thống gắn với bảo tồn các giá trị văn hoá và phát triển du lịch. Tại Trường Mầm non Hoa Sen (phường Nông Trang), việc giáo dục di sản đã trở thành một phần của chương trình ngoại khóa. Cô giáo Nguyễn Thị Hoa - Hiệu trưởng nhà trường chia sẻ sau khi đưa 180 học sinh đi trải nghiệm tại làng cổ Hùng Lô, phường Vân Phú: "Nhìn các con say sưa xem nghệ nhân gói bánh chưng, bánh giầy, nghe những điệu Xoan cổ dưới mái đình cổ kính, chúng tôi tin rằng hạt giống tình yêu quê hương đã được gieo mầm. Việc giáo dục truyền thống địa phương từ khi các em còn ngồi trên ghế nhà trường là cách bền vững nhất để di sản không bị đứt gãy".

Nằm bên dòng Lô giang thơ mộng, làng cổ Hùng Lô từ lâu đã là một “địa chỉ đỏ” về văn hóa gắn bó mật thiết với thời đại các Vua Hùng. Đình Hùng Lô - công trình kiến trúc mang đậm giá trị lịch sử và tâm linh với mái ngói rêu phong không chỉ là nơi thờ tự mà còn là biểu tượng của sự kết nối cộng đồng. Tại đây, tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương được thực hành một cách trang nghiêm, bền bỉ qua nhiều thế hệ.

Tuy nhiên, điểm nổi bật của Hùng Lô hôm nay chính là khả năng “đánh thức” giá trị truyền thống để phục vụ phát triển kinh tế bền vững. Hệ thống gần 50 ngôi nhà cổ hàng trăm năm tuổi cùng cảnh quan làng quê đặc trưng đã được quy hoạch bài bản để phát triển du lịch. Du khách đến đây không chỉ để tham quan mà còn được trải nghiệm đời sống nông thôn, thưởng thức ẩm thực truyền thống và trực tiếp tham gia vào các công đoạn làm bánh chưng, bánh giày, mì gạo...

Ở góc độ quản lý, đồng chí Phạm Nga Việt - Phó trưởng Phòng Quản lý Di sản Văn hóa, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch cho biết: Phú Thọ đã thành công trong việc định vị giá trị văn hóa gắn với phát triển du lịch. Các di sản được bảo tồn không phải để “cất trong tủ kính” mà để tạo ra giá trị kinh tế. Du khách trong và ngoài nước đến với Hùng Lô, Kim Đức... không chỉ để xem mà để sống cùng di sản. Điều này tạo sinh kế trực tiếp cho người dân, giúp họ tự hào và tự nguyện gìn giữ báu vật của cha ông.

(Còn nữa)

Hương Lan