Nâng cao chất lượng dân số - động lực phát triển bền vững

Từ ngày 1/7/2026, Luật Dân số có hiệu lực, đánh dấu bước chuyển trọng tâm từ “kế hoạch hóa gia đình” sang “dân số và phát triển”. Đối với Phú Thọ, yêu cầu đặt ra không chỉ là duy trì mức sinh hợp lý mà quan trọng hơn là nâng cao chất lượng dân số - yếu tố quyết định trực tiếp đến chất lượng nguồn nhân lực và sự phát triển bền vững.

Chi cục Dân số tỉnh tổ chức hội nghị quán triệt, phổ biến Luật Dân số 113/2025/QH15, có hiệu lực từ 1/7/2026.

Những năm qua, công tác dân số của tỉnh đã đạt nhiều kết quả tích cực. Chỉ tính riêng năm 2025, toàn tỉnh có 37.437 trẻ em được sinh ra, giảm 5.026 trường hợp (11,84%) so với năm 2024. Tỷ lệ phụ nữ trong độ tuổi sinh đẻ áp dụng các biện pháp tránh thai đạt trên 50%, với hơn 208.000 ca sử dụng biện pháp tránh thai hiện đại. Tỷ số giới tính khi sinh từng bước được kiểm soát, đạt 110,53 bé trai/100 bé gái.

Bên cạnh đó, các hoạt động nâng cao chất lượng dân số như truyền thông duy trì mức sinh thay thế, sàng lọc trước sinh, sàng lọc sơ sinh, khám sức khỏe trước hôn nhân, chăm sóc sức khỏe người cao tuổi cũng được chú trọng. Tuổi thọ trung bình của người dân cao hơn mức bình quân chung cả nước, phản ánh sự cải thiện rõ rệt về chất lượng sống.

Tuy nhiên, những kết quả này vẫn chưa đáp ứng yêu cầu đặt ra trong giai đoạn mới. Mức sinh của tỉnh hiện khoảng 1,99 con/phụ nữ, chưa đạt mức sinh thay thế. Tỷ số giới tính khi sinh tuy giảm nhưng chưa trở về mức cân bằng tự nhiên. Đáng chú ý, tỷ lệ phụ nữ mang thai và trẻ sơ sinh được tiếp cận dịch vụ sàng lọc còn thấp; nhận thức của một bộ phận thanh niên về khám sức khỏe trước hôn nhân còn hạn chế. Nguy cơ bệnh tan máu bẩm sinh vẫn tiềm ẩn, nhất là ở vùng đồng bào dân tộc thiểu số. Bên cạnh đó, tốc độ già hóa dân số nhanh đang tạo áp lực lớn lên hệ thống y tế và an sinh xã hội, trong khi số năm sống khỏe mạnh của người dân còn thấp hơn kỳ vọng.

Trước thực trạng đó, tỉnh đã ban hành Kế hoạch hành động số 10061/KH-UBND ngày 27/11/2025 về thực hiện Chiến lược Dân số Việt Nam giai đoạn 2026 - 2030 và Kết luận số 149-KL/TW của Bộ Chính trị. Theo đó, mục tiêu đến năm 2030 duy trì vững chắc mức sinh thay thế (bình quân 2,1 con/phụ nữ), đưa tỷ số giới tính khi sinh xuống dưới 109 bé trai/100 bé gái, đồng thời nâng cao chất lượng dân số một cách toàn diện.

Cụ thể, đến năm 2030, phấn đấu 90% nam, nữ thanh niên được tư vấn, khám sức khỏe trước khi kết hôn; 90% phụ nữ mang thai được tầm soát ít nhất 4 bệnh, tật bẩm sinh phổ biến; 70% trẻ sơ sinh được tầm soát ít nhất 5 bệnh bẩm sinh...

Thạc sĩ, bác sĩ Nguyễn Thị Thu Hiền - Phó Chi cục trưởng Chi cục Dân số tỉnh cho biết: “Luật Dân số khẳng định rõ quan điểm dân số vừa là mục tiêu, vừa là động lực phát triển. Trong bối cảnh mới, chất lượng dân số phải được đặt ở vị trí trung tâm của mọi chiến lược. Không chỉ duy trì mức sinh hợp lý, mà cần bảo đảm mỗi trẻ em sinh ra đều hội tụ đủ thể lực và trí lực. Đó chính là nền tảng cốt lõi để nâng cao chất lượng giống nòi và góp phần quan trọng phát triển kinh tế - xã hội, đảm bảo an ninh - quốc phòng của mỗi địa phương nói riêng cũng như trên cả nước.”

Để hiện thực hóa mục tiêu này, tỉnh đang triển khai đồng bộ nhiều giải pháp. Trọng tâm là đổi mới công tác truyền thông theo hướng sâu rộng, giúp người dân hiểu đúng và đầy đủ về chính sách dân số trong bối cảnh mới. Việc sinh con phải gắn với trách nhiệm: sinh đủ hai con, sinh đúng độ tuổi và bảo đảm điều kiện chăm sóc, nuôi dưỡng để trẻ phát triển toàn diện.

Cùng với đó, chất lượng dịch vụ dân số được nâng cao theo hướng toàn diện, liên tục theo vòng đời - từ sàng lọc trước sinh, sơ sinh đến chăm sóc sức khỏe sinh sản vị thành niên, thanh niên; tư vấn, khám sức khỏe trước hôn nhân và chăm sóc sức khỏe người cao tuổi. Các chương trình phòng, chống bệnh tan máu bẩm sinh cũng được triển khai có trọng điểm, góp phần giảm nguy cơ di truyền trong cộng đồng.

Bệnh viện Đa khoa Hùng Vương chú trọng chăm sóc toàn diện phụ nữ và trẻ em trước, trong và sau sinh, góp phần nâng cao chất lượng dân số.

Song song với đó, tỉnh chú trọng củng cố hệ thống tổ chức và nâng cao năng lực đội ngũ làm công tác dân số. Ban Chỉ đạo công tác dân số và phát triển các cấp được kiện toàn, phát huy vai trò điều phối liên ngành, với ngành y tế giữ vai trò nòng cốt. Công tác tuyên truyền được đẩy mạnh với nhiều hình thức linh hoạt, từ trực tiếp đến trực tuyến, không chỉ phổ biến chính sách mà còn nâng cao nhận thức về quyền và trách nhiệm của mỗi cá nhân. Nhờ đó, nhận thức của người dân từng bước được cải thiện.

Chị Nguyễn Thu Phương (28 tuổi, xã Chí Đám) chia sẻ: “Qua các buổi tuyên truyền, tôi hiểu rõ hơn tầm quan trọng của khám sức khỏe trước khi kết hôn và sàng lọc trước sinh. Sinh con không chỉ là quyền mà còn là trách nhiệm, cần chuẩn bị tốt để con sinh ra khỏe mạnh.”

Thực tiễn cũng cho thấy, nâng cao chất lượng dân số không thể tách rời nhiệm vụ thích ứng già hóa dân số. Tỉnh đang từng bước phát triển các mô hình chăm sóc sức khỏe người cao tuổi tại cộng đồng, phấn đấu 100% người cao tuổi có thẻ bảo hiểm y tế, được quản lý và chăm sóc sức khỏe định kỳ. Đây không chỉ là chính sách an sinh mà còn là giải pháp nâng cao chất lượng cuộc sống của người dân trong toàn bộ vòng đời.

Luật Dân số đã tạo hành lang pháp lý và định hướng rõ ràng. Vấn đề đặt ra hiện nay là tổ chức thực hiện đồng bộ, hiệu quả, phát huy vai trò của cả hệ thống chính trị và sự đồng thuận của người dân. Với quyết tâm đó, Phú Thọ đang từng bước hiện thực hóa mục tiêu nâng cao chất lượng dân số, coi đây là nền tảng chiến lược cho phát triển nhanh và bền vững.

Anh Thơ