Nghệ nhân Nhân dân Bùi Văn Minh - Người lành, làm việc lành

Nơi chân núi Khụ Khênh yên bình xã Văn Sơn cũ, nay là xã Thượng Cốc, tiếng chiêng Mường vẫn vang vọng qua từng mùa lúa chín, như nhắc nhớ về cội nguồn văn hóa của một vùng đất. Ở đó, Nghệ nhân Nhân dân Bùi Văn Minh – người thầy Mo của bản Mường vẫn miệt mài gìn giữ từng chiếc chiêng, từng dòng mo, từng kỷ vật của cha ông. Cả đời ông là hành trình lặng lẽ nhưng bền bỉ đi tìm, giữ và truyền lại linh hồn văn hóa Mường cho mai sau.

Nghệ nhân Bùi Văn Minh hướng dẫn con cháu cách xem lịch Khao Roi.

Hơn nửa đời người đi tìm ký ức xứ Mường

Sinh năm 1970, từ khi mới 15 tuổi, ông Minh đã bắt đầu say mê sưu tầm những hiện vật cổ của người Mường. Dẫu khi ấy còn nghèo khó, ông vẫn dành từng đồng dành dụm để đổi lấy một chiếc nồi đồng, một thanh kiếm cổ hay một mảnh vải dệt truyền đời. “Tôi đi khắp bốn Mường Bi, Vang, Thàng, Động của Hòa Bình xưa, chỉ mong góp nhặt lại những mảnh ký ức đang bị thời gian phủ bụi” - ông Minh kể.

Thầy Mo Bùi Văn Minh thực hiện nghi lễ Cơm mới tại lễ hội ruộng bậc thang Miền Đồi

Sau gần 40 năm bền bỉ, trong ngôi nhà sàn cổ của ông hiện lưu giữ gần 1.000 hiện vật quý, từ đồ đá, nồi đồng, thau đồng, dao, kiếm... cho đến dàn chiêng Mường, bộ lịch Khao Roi - di sản độc đáo gắn liền với tri thức dân gian người Mường. Nhiều hiện vật trong đó được xem là “độc nhất vô nhị”: Ấm nước của bà Hà Thị Tẻo - hoa khôi xứ Mường, con nuôi của Chánh quan lang Quách Vị; kiếm của vua Khải Định; bộ chiêng Mường 40 chiếc có từ thời nhà Trần; viên đá phát sáng; bộ đồ của thầy mo hơn 150 năm tuổi; những túi Khót qua nhiều thế hệ thầy Mo; thậm chí là hạt thóc hóa thạch tìm thấy trong hang đá Trại – dấu tích người tiền sử vùng Mường Vang.

“Những hiện vật này không chỉ có giá trị vật chất mà chứa đựng linh hồn của văn hóa Mường. Mỗi vật đều kể một câu chuyện - về con người, tín ngưỡng, về cách người Mường sống và ứng xử với tự nhiên” - ông Minh nói, ánh mắt lấp lánh niềm tự hào.

Người thầy Mo giữa thời hiện đại

Song song với niềm đam mê sưu tầm cổ vật, ông Minh còn là người kế nghiệp nghề thầy Mo – một loại hình di sản phi vật thể đặc trưng của người Mường. Từ cha ông truyền lại, ông thấu hiểu rằng “Mo không chỉ là lời hát, mà là linh hồn của văn hóa Mường”.

Ông là người sáng lập Câu lạc bộ Mo Mường huyện Lạc Sơn (cũ), quy tụ gần 50 nghệ nhân tâm huyết. Ở đó, ông không chỉ thực hành các nghi lễ, mà còn dành tâm sức truyền dạy cho lớp trẻ: Cách đọc mo, hiểu mo, và sống với mo. Ông thường xuyên cùng các thành viên sưu tầm, hệ thống hóa các bài mo cổ, trao đổi, tập luyện và biểu diễn tại các sự kiện văn hóa, lễ hội truyền thống.

Những đồ quý ông Minh sưu tầm trong túi Khót.

Với ông, Mo Mường là “sợi dây nối liền con người hôm nay với cội nguồn xưa”. Bởi thế, mỗi lần bước lên sàn nhà để cất tiếng mo, ông đều cẩn trọng, nghiêm cẩn như thực hành một nghi lễ thiêng. Chính nhờ sự miệt mài ấy, năm 2022, ông được Chủ tịch nước phong tặng danh hiệu Nghệ nhân Nhân dân, trở thành người đầu tiên của tỉnh Hòa Bình (cũ) được vinh danh ở loại hình Tập quán xã hội và tín ngưỡng.

Người lưu giữ hồn xứ Mường

Trong căn nhà sàn cổ mà ông vừa phục dựng giữa không gian cộng đồng lớn của xã Văn Sơn cũ, mỗi góc đều toát lên hơi thở văn hóa Mường cổ truyền – từ bếp trên nhà, cối xay lúa, đến những vật dụng lao động giản dị. Vừa qua, ông cùng gia đình tổ chức lễ đắp bếp theo nghi lễ Mường xưa - một nghi thức thiêng thể hiện sự gắn kết giữa con người với đất, với lửa, với tổ tiên. Ông chia sẻ: “Ngôi nhà này sẽ không chỉ là nơi ở của gia đình, mà còn là không gian sinh hoạt văn hóa cộng đồng - nơi Câu lạc bộ Mo Mường và những người yêu văn hóa Mường có thể đến để giao lưu, cảm nhận và học hỏi”.

Những chiếc chiêng cổ ông Minh lữu giữ trong không gian ngôi nhà sàn cổ.

Không chỉ say sưa với di sản, Nghệ nhân Nhân dân Bùi Văn Minh còn tích cực giáo dục văn hóa truyền thống cho thế hệ trẻ. Ông thường tham gia các buổi sinh hoạt tại trường học, nói chuyện với học sinh về văn hóa Mường, hướng dẫn trình diễn trang phục, dân ca, nhạc cụ dân tộc, giới thiệu bộ lịch Khao Roi, các bài hát sắc bùa... Ông tâm niệm: “Giữ gìn bản sắc không phải chỉ là trưng bày hiện vật, mà phải gieo mầm văn hóa trong lòng con trẻ – để các em tự hào, biết chọn lọc, giữ cái đẹp của dân tộc mình giữa dòng chảy hiện đại”.

Với gần 40 năm cống hiến cho việc sưu tầm, bảo tồn và truyền dạy di sản văn hóa Mường, Nghệ nhân Nhân dân Bùi Văn Minh là niềm tự hào của vùng đất Mường. Ông không chỉ là “kho báu sống” của di sản, mà còn là người thắp lửa văn hóa, góp phần hiện thực hóa tinh thần Nghị quyết số 33-NQ/TW của Trung ương Đảng khóa XI về xây dựng và phát triển văn hóa, con người Việt Nam trong thời kỳ mới.

Tại Đại hội thi đua yêu nước tỉnh, ông Bùi Văn Minh vinh dự nhận Bằng khen của UBND tỉnh

Giữa nhịp sống hiện đại, người thầy lành, chọn ngày lành, làm việc lành - Bùi Văn Minh vẫn ngày ngày lặng lẽ gìn giữ “hồn Mường” trong từng câu mo, từng nhịp chiêng, từng ánh lửa bếp quê nhà như một biểu tượng đẹp về tình yêu quê hương và sức sống bất diệt của văn hóa dân tộc.

Hồng Duyên