Quyết định quan trọng mang tính dài hạn với Iran và Mỹ

Đàm phán Mỹ - Iran bước vào giai đoạn then chốt khi Tehran phải lựa chọn giữa giữ uranium làm giàu hay đổi lấy dỡ bỏ trừng phạt, phục hồi kinh tế và tránh nguy cơ chiến tranh mới.

Tổng thống Mỹ Donald Trump (giữa) phát biểu trong cuộc họp nội các tại Nhà Trắng, Washington, D.C., ngày 26/3/2026. Ảnh: Getty Images/TTXVN

Bình luận với mạng tin Al Arabiya (UAE) ngày 2/6, Tiến sĩ Majid Rafizadeh, nhà khoa học chính trị chuyên về chính sách đối ngoại Mỹ và Trung Đông, nhận định rằng dù Mỹ và Iran có đạt được bất kỳ lệnh ngừng bắn tạm thời nào, điều thực sự quan trọng là liệu hai bên có thể đi đến một thỏa thuận toàn diện, dài hạn để chấm dứt vĩnh viễn xung đột hay không. Đây không đơn thuần là việc gia hạn lệnh ngừng bắn hiện tại, mà phải là một giải pháp hoàn chỉnh - đồng thời là quyết định quan trọng nhất mà cả hai bên phải đối mặt.

Theo Tiến sĩ Rafizadeh, bất kỳ thỏa thuận ngắn hạn nào cũng chỉ nhằm giảm căng thẳng tức thời liên quan đến xuất khẩu dầu mỏ bị gián đoạn và các cuộc phong tỏa hải quân đang diễn ra, chứ không giải quyết được những bất đồng sâu sắc tiềm ẩn, vốn là nguyên nhân gốc rễ gây ra và kéo dài cuộc xung đột.

Hố sâu ngăn cách hai bên

Khoảng cách giữa Iran và Mỹ hiện vẫn rất lớn, phản ánh qua nhiều năm ngờ vực, những toan tính chiến lược và những tầm nhìn đối lập nhau. Iran luôn khẳng định quyền làm giàu uranium là vấn đề chủ quyền quốc gia và tiến bộ công nghệ. Nước này vẫn chưa đồng ý từ bỏ kho dự trữ uranium được làm giàu cao - hiện ước tính khoảng 440 kg được làm giàu đến 60% - cùng một lượng uranium được làm giàu ở mức thấp hơn. Các nhà lãnh đạo Iran nhiều lần tuyên bố đây là lĩnh vực không thể thương lượng, vừa phục vụ mục đích năng lượng hòa bình, vừa là biểu tượng kháng cự trước áp lực bên ngoài.

Ngoài hồ sơ hạt nhân, Iran còn đòi được bồi thường thỏa đáng cho những thiệt hại nặng nề trong chiến tranh, bao gồm cơ sở hạ tầng bị phá hủy và tổn thất kinh tế. Tehran cũng yêu cầu Mỹ rút toàn bộ lực lượng quân sự khỏi khu vực, dỡ bỏ hoàn toàn các lệnh trừng phạt quốc tế, và nhận được bảo đảm chắc chắn rằng sẽ không có hành động gây hấn nào nhắm vào Iran trong tương lai.

“Lằn ranh đỏ” của Mỹ

Về phía Mỹ thời Tổng thống Donald Trump, Washington đã vạch ra lập trường cứng rắn: ngăn chặn Iran sở hữu khả năng chế tạo vũ khí hạt nhân. Các yêu cầu cốt lõi tập trung vào việc pha loãng hoặc loại bỏ hoàn toàn kho uranium làm giàu cao của Iran. Dù việc mở lại eo biển Hormuz được nhận định là có thể thương lượng theo từng giai đoạn, vấn đề uranium làm giàu vẫn là trở ngại trung tâm và khó vượt qua nhất. Các lĩnh vực khác như nới lỏng trừng phạt hay điều chỉnh lực lượng quân sự trong khu vực có thể trở thành đối tượng của thỏa hiệp ngoại giao, nhưng riêng kho dự trữ hạt nhân trên trực tiếp thách thức mục tiêu cốt lõi của Mỹ.

Tổng thống Trump không có dấu hiệu nào cho thấy sẽ nhượng bộ yêu cầu chính này. Cuộc xung đột vừa qua leo thang chính xác là do những lo ngại về tiến trình hạt nhân của Iran, và việc rút lui khỏi lập trường đó có nguy cơ dẫn đến sự giám sát chặt chẽ - cả trong lẫn ngoài nước - về mục tiêu chiến tranh, chi phí nhân mạng, tài chính, và giá trị chiến lược. Ông Trump nhiều lần nhấn mạnh rằng bất kỳ thỏa thuận lâu dài nào cũng phải bao gồm các cam kết có thể kiểm chứng, đảm bảo Iran không phát triển vũ khí hạt nhân.

Gánh nặng kinh tế và lựa chọn khó khăn

Trong bối cảnh đó, áp lực quyết định đang đổ dồn lên phía Tehran. Nền kinh tế Iran đang chịu sức ép vì tác động tích lũy của các lệnh trừng phạt kéo dài, lệnh phong tỏa hải quân làm tê liệt xuất khẩu dầu mỏ, lạm phát leo thang, đồng tiền mất giá và sự thiệt hại vật chất diện rộng do giao tranh gây ra. Một số quan chức Iran đã cảnh báo về nguy cơ bất ổn trong nước gia tăng, kể cả các cuộc biểu tình tiềm tàng do giá hàng hóa thiết yếu leo thang và khó khăn kinh tế lan rộng.

Nếu Iran kiên quyết giữ lại uranium làm giàu mà không có những nhượng bộ lớn, nước này đối mặt với nguy cơ bị duy trì vô thời hạn các lệnh trừng phạt, phong tỏa hải quân tiếp diễn hoặc leo thang, và mối đe dọa thường trực về một cuộc đối đầu quân sự mới. Nguồn thu từ dầu mỏ - huyết mạch tài chính của Iran - sẽ tiếp tục bị hạn chế nghiêm trọng, làm trầm trọng thêm thâm hụt ngân sách và bóp nghẹt khả năng tài trợ cho các chương trình tái thiết hoặc an sinh xã hội.

Ngược lại, nếu Iran đồng ý chuyển giao hoặc giảm lượng uranium được làm giàu cao, con đường dẫn đến dỡ bỏ toàn diện trừng phạt, tiếp cận tài sản bị đóng băng và nhận hỗ trợ quốc tế cho tái thiết sẽ mở ra. Dù đây là bước lùi chiến lược và nhượng bộ lớn, nó có thể làm giảm các mối đe dọa an ninh trong khu vực. Câu hỏi then chốt, theo Tiến sĩ Rafizadeh, là liệu việc giữ lại khoảng 440 kg uranium làm giàu có biện minh cho những khó khăn kinh tế tiếp diễn, nguy cơ chiến tranh tái diễn và bất ổn khu vực sâu sắc hơn hay không.

Tiến sĩ Rafizadeh kết luận: bất kể tiến triển ngắn hạn về ngừng bắn hay mở lại eo biển Hormuz, điều mấu chốt nhất là liệu hai bên có đạt được thỏa thuận toàn diện và lâu dài hay không. Mỹ cho thấy sẽ không thay đổi lập trường. Quyết định cuối cùng có thể thuộc về Iran: liệu có đáng chịu đựng toàn bộ áp lực kinh tế, mạo hiểm một cuộc chiến mới và kéo dài bất ổn khu vực chỉ để giữ lại kho uranium đó, hay việc từ bỏ nó sẽ mở ra cánh cửa mới? Những tuần và tháng đàm phán sắp tới sẽ là phép thử cho câu trả lời đó.

Theo baotintuc.vn