Vạch trần sự hấp dẫn giả tạo - hành động để đẩy lùi nạn nghiện nicotine và thuốc lá

Theo Bộ Y tế, trong nhiều năm qua, Việt Nam đã đạt nhiều kết quả tích cực trong công tác phòng, chống tác hại của thuốc lá. Tuy nhiên, thuốc lá và các sản phẩm chứa nicotine vẫn đang là mối đe dọa nghiêm trọng đối với sức khỏe cộng đồng, đặc biệt là giới trẻ. Chủ đề Ngày Thế giới không thuốc lá năm 2026: “Vạch trần sự hấp dẫn giả tạo - Hành động để đẩy lùi nạn nghiện nicotine và thuốc lá” là lời cảnh báo mạnh mẽ trước những chiêu trò tiếp thị tinh vi của ngành công nghiệp thuốc lá.

Học sinh Trường THCS Minh Đài tìm hiểu, chia sẻ về tác hại của thuốc lá.

Đằng sau vẻ ngoài thời thượng, “ít hại”, “sành điệu” hay “giảm căng thẳng” là một thực tế đáng báo động: Nicotine vẫn là chất gây nghiện nguy hiểm, âm thầm hủy hoại sức khỏe con người và kéo theo nhiều hệ lụy kinh tế, xã hội.

Theo Bộ Y tế, Việt Nam hiện nằm trong nhóm 15 quốc gia có số người hút thuốc lá cao nhất thế giới. Tỷ lệ hút thuốc ở nam giới trưởng thành vẫn ở mức cao, khoảng 38,9% vào năm 2023. Điều đó đồng nghĩa với việc hàng chục triệu người đang thường xuyên tiếp xúc với nicotine và khói thuốc mỗi ngày. Đáng chú ý, thuốc lá không chỉ ảnh hưởng đến người hút trực tiếp mà còn gây hại nghiêm trọng cho những người xung quanh. Khoảng 75% phụ nữ và trẻ em Việt Nam vẫn thường xuyên hít phải khói thuốc thụ động tại nhà hoặc nơi công cộng. Đây là nguyên nhân dẫn đến nhiều bệnh lý về hô hấp, tim mạch, hen suyễn và suy giảm miễn dịch ở trẻ nhỏ.

Theo thống kê của Bộ Y tế và Quỹ Phòng, chống tác hại của thuốc lá, mỗi năm nước ta có khoảng 40.000 người tử vong do các bệnh liên quan đến thuốc lá. Một số thống kê gần đây cho thấy con số này có thể lên tới hơn 84.000 ca tử vong mỗi năm, tương đương hơn 230 người chết mỗi ngày.

Thuốc lá là nguyên nhân hàng đầu gây ung thư phổi, bệnh phổi tắc nghẽn mãn tính, đột quỵ và bệnh tim mạch. Theo Tổ chức Y tế thế giới, khoảng 90% bệnh nhân ung thư phổi có liên quan đến sử dụng thuốc lá. Không chỉ gây thiệt hại về sức khỏe, thuốc lá còn tạo gánh nặng rất lớn cho nền kinh tế. Ước tính tổng chi phí khám chữa bệnh, mất sức lao động và tử vong sớm do thuốc lá tại Việt Nam lên tới khoảng 108.000 tỷ đồng mỗi năm. Trong khi đó, người Việt tiêu thụ khoảng 4-4,3 tỷ bao thuốc lá mỗi năm.

Theo Bác sĩ CKII Chu Thị Thu Nam - Phó Giám đốc Trung tâm Kiểm soát bệnh tật tỉnh, nicotine là thành phần gây nghiện có trong thuốc lá điếu, xì gà, thuốc lá điện tử và thuốc lá nung nóng. Khi đi vào cơ thể, nicotine kích thích hệ thần kinh, tạo cảm giác hưng phấn tạm thời. Chính cảm giác “thư giãn giả tạo” này khiến nhiều người lầm tưởng thuốc lá giúp giải tỏa áp lực, tăng tập trung hoặc khẳng định bản thân.

Tuy nhiên, nicotine có khả năng gây nghiện rất mạnh. Chỉ sau một thời gian ngắn sử dụng, người dùng đã hình thành sự lệ thuộc cả về thể chất lẫn tâm lý. Khi thiếu nicotine, cơ thể dễ xuất hiện cảm giác bồn chồn, khó chịu, mất tập trung, cáu gắt và buộc phải tiếp tục hút.

Điều đáng lo ngại là hiện nay ngành công nghiệp thuốc lá đang thay đổi hình thức tiếp cận người dùng. Nếu trước đây thuốc lá thường gắn với hình ảnh đàn ông lịch lãm, thành đạt thì nay thuốc lá điện tử lại được “đóng gói” như một món đồ công nghệ thời thượng. Thiết kế nhỏ gọn, nhiều màu sắc, hương vị trái cây, bạc hà, socola... khiến nhiều học sinh, sinh viên lầm tưởng đây là sản phẩm vô hại.

Một trong những ngộ nhận phổ biến hiện nay là thuốc lá điện tử an toàn hơn thuốc lá truyền thống. Tuy nhiên, dung dịch trong thuốc lá điện tử ngoài nicotine còn chứa nhiều hóa chất độc hại, kim loại nặng và hợp chất gây ung thư. Khi đốt nóng, các chất này tạo thành khí dung đi trực tiếp vào phổi, ảnh hưởng nghiêm trọng đến hệ hô hấp và tim mạch. Nguy hiểm hơn, nhiều sản phẩm thuốc lá điện tử trôi nổi trên thị trường còn bị pha trộn ma túy tổng hợp hoặc các chất kích thích nguy hiểm.

Trung tâm Kiểm soát bệnh tật tỉnh Phú Thọ giám sát công tác thực thi Luật PCTHTL tại Trường Phổ thông DTNT THCS và THPT Yên Lập).

Sau khi có Nghị quyết số 173/2024/QH15 quy định “Quốc hội thống nhất cấm sản xuất, kinh doanh, nhập khẩu, chứa chấp, vận chuyển, sử dụng thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng”, Luật đầu tư số 143/2025/QH15 đã cấm kinh doanh thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng, việc quảng cáo công khai các sản phẩm này của những người có ảnh hưởng dường như cũng đã chấm dứt.

Bên cạnh đó, Nghị định số 90/2026/NĐ-CP ngày 30/3/2026 của Chính phủ, có hiệu lực từ ngày 15/5/2026, quy định xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực y tế với nhiều nội dung liên quan đến phòng, chống tác hại của thuốc lá. Theo đó, hành vi sử dụng thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng có thể bị phạt tiền từ 3-5 triệu đồng; hành vi chứa chấp người khác sử dụng thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng tại địa điểm thuộc quyền sở hữu hoặc quản lý của mình có thể bị phạt từ 5-10 triệu đồng, trừ trường hợp là người thân trong gia đình. Những quy định này thể hiện sự can thiệp kịp thời của chính sách nhằm bảo vệ sức khỏe và tính mạng người dân.

Để đẩy lùi nạn nghiện nicotine và thuốc lá, trước hết cần nâng cao nhận thức cộng đồng về bản chất nguy hiểm của các sản phẩm chứa nicotine, đặc biệt là thuốc lá điện tử và thuốc lá nung nóng. Các cơ quan chức năng cần tiếp tục tăng cường kiểm tra, xử lý nghiêm hoạt động quảng cáo, buôn bán thuốc lá trái phép, nhất là trên môi trường mạng. Nhà trường cần đẩy mạnh giáo dục kỹ năng sống, kỹ năng từ chối thuốc lá và các chất kích thích cho học sinh. Gia đình cũng đóng vai trò đặc biệt quan trọng. Cha mẹ cần quan tâm, đồng hành cùng con em, đồng thời làm gương bằng việc không hút thuốc trong nhà. Một môi trường sống không khói thuốc sẽ giúp trẻ hình thành lối sống lành mạnh ngay từ nhỏ.

Bên cạnh đó, mỗi người hút thuốc cần chủ động từ bỏ nicotine vì sức khỏe bản thân và cộng đồng. Mỗi chúng ta hãy bắt đầu từ những hành động nhỏ: nói không với thuốc lá, không thử thuốc lá dưới bất kỳ hình thức nào, xây dựng môi trường sống không khói thuốc và tích cực tuyên truyền để người thân, bạn bè cùng thay đổi.

Đẩy lùi thuốc lá hôm nay chính là bảo vệ sức khỏe cộng đồng và tương lai của các thế hệ mai sau.

Hồng Hà

(Trung tâm KSBT tỉnh)