Đặc sắc văn hóa dân tộc Tày

Giữa bức tranh văn hóa đa dân tộc, đời sống sinh hoạt văn hóa của đồng bào dân tộc Tày trên địa bàn các xã vùng cao Đức Nhàn, Tân Pheo, Quy Đức, Cao Sơn mang sắc thái độc đáo, nổi bật với truyền thống ở nhà sàn, tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên và các lễ hội dân gian đặc sắc.

Cộng đồng người Tày ở các xã vùng cao giới thiệu, quảng bá nét đẹp văn hóa đến du khách gắn với hoạt động lễ hội.

Theo kết quả nghiên cứu của Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch, người Tày có mặt ở các xã thuộc vùng Đà Bắc cũ từ hàng trăm năm trước, tập trung chủ yếu tại 4 xã (Đức Nhàn, Tân Pheo, Cao Sơn, Quy Đức) chiếm trên 70% tổng dân số. Cộng đồng người Tày nơi đây có nhiều nét tương đồng với người Thái Trắng di cư từ tỉnh Lai Châu, Sơn La xuống. Bên cạnh đó, một bộ phận người Tày có nguồn gốc từ các tỉnh Lạng Sơn, Tuyên Quang, Thái Nguyên...

Cộng đồng người Tày sinh sống quần tụ thành bản làng ven chân núi, triền đồi, thung lũng hoặc gần sông suối. Không gian sinh hoạt truyền thống của họ diễn ra dưới nếp nhà sàn. Anh Xa Văn Mương ở xóm Chiềng Cang, xã Đức Nhàn chia sẻ: “Mỗi thôn, bản thường có vài chục nóc nhà của từ 2 đến 10 dòng họ. Mọi sinh hoạt đời sống văn hóa, sản xuất đều mang tính cộng đồng, tạo không khí ấm cúng và gắn bó”.

Đời sống sinh hoạt của người Tày xã Quy Đức gắn với nếp nhà sàn, hòa quyện giữa nét truyền thống vùng cao và nhịp sống mới.

Đa số hộ gia đình người Tày làm nhà sàn gỗ, lợp mái tranh hoặc mái cọ, kiến trúc nhà sàn gần giống với nhà sàn của đồng bào Thái. Người Tày có tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên nên với họ, bàn thờ bao giờ cũng đặt ở nơi trang trọng nhất của ngôi nhà. Niềm tin của họ hướng vào thần bản mệnh, trời đất, các vị thần linh như thần núi, thần sông, thần đất, các vua, Giàng, Then... Thông qua hệ thống tín ngưỡng, ý thức gia đình, cộng đồng được củng cố, thắt chặt.

Để bảo vệ, phát huy bản sắc văn hóa dân tộc Tày ở các xã vùng cao, những năm qua, cấp ủy, chính quyền các xã quan tâm, khích lệ Nhân dân hưởng ứng, tham gia việc lưu giữ các giá trị văn hóa vật thể, phi vật thể của người Tày.

Tại xã Đức Nhàn, cấp uỷ, chính quyền đã tiến hành phục dựng và duy trì tổ chức Lễ hội Cầu Mường từ năm 2017. Đây là lễ hội lớn nhất trong vùng để tưởng nhớ tổ tiên, thành hoàng, các họ mạc đã có công khai phá, tạo dựng nên bản, nên mường. Đồng thời, bày tỏ sự tôn kính với thần đất, thần nước, thần rừng, thần hồ đã ưu ái tạo mưa thuận, gió hòa mang lại cho người dân bản mường cuộc sống bình an, khỏe mạnh, mùa màng bội thu.

Tại Lễ hội Cầu Mường, bên cạnh phần lễ được chuẩn bị cầu kỳ với đầy đủ nghi trình, nghi thức là phần hội sôi nổi với các hoạt cảnh sắc xuân, nghi lễ vào hội và vòng xòe đoàn kết cùng nhiều trò chơi dân gian, môn thể thao dân tộc hấp dẫn. Du khách đến lễ hội còn được tham gia, trải nghiệm các nghề truyền thống, như đan lát thủ công, dệt thổ cẩm, thuốc nam, viết chữ Tày...

Nghề dệt truyền thống của người Tày trên địa bàn 4 xã vùng cao được khôi phục và từng bước phát triển, mang lại nguồn sinh kế cho bà con.

Cùng với đó, nhiều di sản văn hóa vật thể, phi vật thể của đồng bào Tày được chú trọng bảo tồn. Giai đoạn 2020 - 2025, một số dự án đã hỗ trợ địa phương tổ chức truyền dạy nghề dệt truyền thống và nghệ thuật trang trí hoa văn thổ cẩm. Đơn cử như Dự án “Tăng cường tiếp cận các lựa chọn sinh kế cho thanh niên dân tộc thiểu số” do Liên minh Châu Âu tài trợ.

Chương trình cung cấp kiến thức và kỹ năng cơ bản về cách làm việc với khung dệt, phát triển dệt các sản phẩm với họa tiết sinh động, đa dạng từ chim chóc, cây cối, hoa lá. Từ đây, nhiều chị em ở các xã được đào tạo nghề dệt để có thêm thu nhập, đồng thời nâng cao ý thức, trách nhiệm bảo tồn bản sắc văn hóa dân tộc.

Dự án dạy chữ Tày cổ cũng được Viện Ngôn ngữ học triển khai thực hiện tại xã Đức Nhàn trong nhiều năm. Với sự đồng hành của chính quyền địa phương và nghệ nhân, hàng chục lớp đã được mở, hàng trăm người dân trong cộng đồng các xã vùng cao đã tham gia học để nắm bắt và hiểu về chữ viết, cũng như tham gia bảo tồn tri thức dân gian, lan tỏa văn hóa chữ Tày.

Nghệ nhân chữ Tày cổ ở xã Đức Nhàn tích cực “truyền lửa”, góp phần bảo tồn, lan tỏa văn hóa tri thức dân gian đến cộng đồng.

Theo đồng chí Hoàng Văn Nam - Phó Chủ tịch UBND xã Đức Nhàn, cấp ủy, chính quyền nhận thức sâu sắc về công tác bảo tồn và phát huy văn hóa dân tộc. Cộng đồng Tày ở địa phương mong muốn khôi phục, gìn giữ những giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc mình.

Từ đó, các xã thường xuyên tuyên truyền, vận động người dân nâng cao ý thức bảo tồn, phát huy bản sắc văn hóa dân tộc Tày nói riêng, các dân tộc thiểu số nói chung; đẩy mạnh việc quảng bá tiềm năng văn hóa du lịch; duy trì Lễ hội Cầu Mường với các giá trị văn hóa truyền thống, đáp ứng nhu cầu tâm linh của Nhân dân, gắn với xây dựng các đề án nâng cấp cơ sở hạ tầng giao thông, dịch vụ du lịch và quy hoạch du lịch; quan tâm ban hành các chính sách bảo tồn và phát huy các giá trị di sản văn hóa truyền thống của dân tộc và tri thức dân gian của dân tộc Tày.

Bùi Minh