Đánh thức nguồn dược liệu bản địa trong chăm sóc sức khỏe Nhân dân

Từ những vườn thuốc nam tại trạm y tế cơ sở đến những bài thuốc dân gian được lưu truyền qua nhiều thế hệ, nguồn dược liệu bản địa đang góp phần làm phong phú các phương pháp chăm sóc sức khỏe Nhân dân.

Nhiều loại dược liệu dân gian được người dân xã Tân Lạc khai thác, chế biến thành các sản phẩm chăm sóc sức khỏe cung cấp ra thị trường.

Phát huy giá trị cây thuốc nam từ y tế cơ sở

Tại Trạm Y tế xã Tân Pheo, vườn thuốc nam với 40 loại cây dược liệu được duy trì, chăm sóc, phục vụ công tác chuyên môn. Không chỉ góp phần bảo tồn nguồn dược liệu sẵn có, vườn thuốc còn là nơi để cán bộ y tế tìm hiểu, hướng dẫn người dân nhận biết và sử dụng cây thuốc đúng cách.

Việc duy trì vườn thuốc nam tại các trạm y tế cơ sở đã góp phần nâng cao hiệu quả công tác chăm sóc sức khỏe người dân.

Theo bác sĩ Xa Văn Giáp, cán bộ Trạm Y tế xã Tân Pheo, trong quá trình chăm sóc sức khỏe Nhân dân, trạm kết hợp thuốc tân dược với một số loại thuốc nam phù hợp, căn cứ vào tình trạng bệnh và chỉ định chuyên môn. Các làm này góp phần phát huy nguồn dược liệu sẵn có tại địa phương, đồng thời tạo điều kiện để người dân tiếp cận các phương pháp chăm sóc sức khỏe phù hợp.

Trường hợp ông Lường Văn Pện bị viêm da cơ địa là một ví dụ. Khi đến khám tại trạm y tế, ông được cán bộ y tế điều trị bằng thuốc tân dược kết hợp với cây thuốc nam phù hợp. Sau một thời gian điều trị, tình trạng bệnh có những chuyển biến khả quan.

Việc kết hợp thuốc tân dược với các loại dược liệu thuốc nam góp phần nâng cao chất lượng chăm sóc sức khỏe cho người dân ở cơ sở.

Trong đời sống, nhiều loại cây quen thuộc như gừng, tía tô, bạc hà, nghệ, lá lốt, nha đam được sử dụng theo kinh nghiệm dân gian để hỗ trợ giảm nhẹ một số triệu chứng và chăm sóc ngoài da. Tuy nhiên, không phải cây thuốc nào cũng phù hợp với mọi đối tượng; việc điều trị bệnh cần có hướng dẫn của người có chuyên môn, nhất là với bệnh mạn tính, bệnh ngoài da kéo dài hoặc các trường hợp có dấu hiệu bất thường. Từ thực tế đó, để phát huy giá trị cây thuốc nam tại y tế cơ sở không chỉ dừng ở việc xây dựng, duy trì vườn dược liệu mà cần gắn với quản lý và sử dụng có kiểm soát.

Người dân xã Cao Sơn thu hái dược liệu từ tự nhiên theo tri thức bản địa.

Các loại cây phải được nhận diện chính xác, có thông tin rõ ràng về đặc điểm, công dụng, cách dùng và những nguy cơ có thể gặp. Việc thu hái, sơ chế, bảo quản cũng cần bảo đảm yêu cầu chuyên môn để hạn chế nhầm lẫn, nhiễm bẩn hoặc làm giảm chất lượng dược liệu. Cùng với đó, cán bộ y tế cần tăng cường tư vấn, hướng dẫn để người dân hiểu rằng cây thuốc nam không mặc nhiên an toàn chỉ vì có nguồn gốc tự nhiên; không tự ý phối hợp nhiều loại dược liệu với thuốc đang sử dụng, không thay thế phác đồ điều trị đã được chỉ định. Tại những địa bàn còn nhiều khó khăn, việc phát huy nguồn dược liệu tại chỗ cần đi cùng nâng cao năng lực chăm sóc sức khỏe ban đầu. Vườn thuốc nam có thể trở thành địa điểm trực quan để tuyên truyền, hướng dẫn nhận biết cây thuốc, phổ biến kiến thức phòng bệnh và nâng cao ý thức sử dụng dược liệu an toàn. Khi được tổ chức bài bản, hoạt động này vừa góp phần gìn giữ tri thức truyền thống, vừa tăng cường mối liên hệ giữa cơ sở y tế với cộng đồng, khuyến khích người dân chủ động hơn trong bảo vệ sức khỏe.

Đánh thức kho tàng dược liệu bản địa

Nguồn cây thuốc và tri thức y học dân gian trên địa bàn tỉnh rất phong phú. Theo thống kê, chỉ riêng địa bàn khu vực Hòa Bình đã sưu tầm được 920 loại dược liệu, 831 bài thuốc dân gian. Trong đó, có 359 bài thuốc thông thường, 380 bài thuốc chữa bệnh mạn tính, 92 bài thuốc chữa thương cùng 30 bài thuốc có giá trị nghiên cứu khoa học, 106 sản phẩm chế biến và 43 phương pháp chữa bệnh không dùng thuốc. Những con số này phản ánh vốn tri thức được tích lũy qua nhiều thế hệ, gắn với điều kiện tự nhiên, tập quán sinh hoạt và kinh nghiệm chăm sóc sức khỏe của cộng đồng địa phương. Đây cũng là cơ sở quan trọng để nghiên cứu, đánh giá và lựa chọn những nguồn dược liệu có tiềm năng ứng dụng trong chăm sóc sức khỏe.

Người dân xã Cao Sơn thu hái dược liệu từ tự nhiên về chế biến thành các sản phẩm chăm sóc sức khỏe.

Tuy nhiên, giá trị của kho tàng cây thuốc không chỉ nằm ở số lượng loài cây hay bài thuốc được sưu tầm. Điều quan trọng hơn là xác định chính xác tên, thành phần, công dụng, cách chế biến, liều lượng và những nguy cơ có thể phát sinh khi sử dụng. Các bài thuốc lưu truyền trong dân gian cần được kiểm chứng về độ an toàn, hiệu quả trước khi khuyến cáo áp dụng rộng rãi; tri thức của người dân cần được ghi chép, bảo tồn, đồng thời đối chiếu với các tiêu chuẩn chuyên môn hiện hành. Để phát huy nguồn lực này, thời gian qua ngành y tế đã tăng cường phối hợp với các cơ quan chuyên môn, cơ sở nghiên cứu và cộng đồng trong việc điều tra, bảo tồn cây dược liệu bản địa; hướng dẫn trồng, thu hái, sơ chế và bảo quản đúng quy trình.

Theo thống kê, chỉ riêng khu vực Hòa Bình người dân đã sưu tầm được 920 loại dược liệu để chăm sóc sức khỏe.

Các vườn thuốc nam tại trạm y tế được duy trì gắn với hoạt động truyền thông, tư vấn sử dụng thuốc an toàn, tránh tình trạng người dân tự ý dùng cây thuốc thay thế thuốc điều trị hoặc trì hoãn việc đến cơ sở ytế. Cùng với đó, việc nghiên cứu, chuẩn hóa các bài thuốc dân gian có tiềm năng sẽ góp phần bảo tồn tri thức truyền thống, tạo cơ sở phát triển sản phẩm dược liệu có chất lượng. Khai thác dược liệu cũng cần đi đôi với bảo vệ nguồn gen, duy trì đa dạng sinh học và phát triển vùng trồng phù hợp, tránh khai thác tự nhiên quá mức.

Có thể nói, kho tàng dược liệu được lưu giữ trên địa bàn, mỗi loài cây, mỗi bài thuốc đều chứa đựng những giá trị cần được nhìn nhận đúng mức. Đánh thức nguồn lực ấy không đồng nghĩa với tuyệt đối hóa kinh nghiệm dân gian, mà là kết hợp tri thức truyền thống với bằng chứng khoa học và thực hành y tế an toàn. Khi được bảo tồn, nghiên cứu và sử dụng đúng cách, cây thuốc nam sẽ tiếp tục đóng góp thiết thực cho công tác chăm sóc, bảo vệ sức khỏe nhân dân.

Mạnh Hùng