Để câu ca di sản mãi vang vọng trong thế hệ trẻ

Trong kho tàng di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại, hát Xoan Phú Thọ được ví như “hồn thiêng” của đất trời, là lời tự tình của lòng dân hướng về cội nguồn dân tộc. Từ những đình làng cổ kính đến những mái trường hiện đại, những làn điệu Xoan mượt mà, sâu lắng vẫn đang âm thầm chảy, bồi đắp tâm hồn cho bao thế hệ. Câu ca “Ai về Phú Thọ cùng ta/ Nghe câu hát Xoan chan hòa tình quê” không chỉ là lời mời gọi chân tình mà còn khẳng định sức sống bền bỉ của một loại hình nghệ thuật đặc sắc, nơi quá khứ và hiện tại giao thoa trong sự trân trọng của cả cộng đồng.

Việc cho trẻ mầm non làm quen với hát Xoan không chỉ đơn thuần là truyền dạy một loại hình nghệ thuật, mà còn là hành trình bồi đắp nhân cách và lòng tự hào dân tộc.

Những năm qua, công tác bảo tồn và phát huy giá trị di sản hát Xoan đã trở thành một nhiệm vụ chiến lược, mang tính bền vững của tỉnh. Không chỉ dừng lại ở các phường Xoan gốc hay các không gian diễn xướng cổ truyền, “đặc sản” văn hóa này đã được ngành Giáo dục và Đào tạo (GD&ĐT) tỉnh chủ động đưa vào môi trường học đường một cách bài bản. Đây không đơn thuần là việc dạy hát, múa mà là quá trình “gieo mầm” di sản vào lòng thế hệ trẻ - những người sẽ trực tiếp cầm lái con thuyền văn hóa dân tộc trong tương lai.

Thực tiễn cho thấy, việc triển khai Kế hoạch số 35 của Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch về gìn giữ và phát huy giá trị hát Xoan đã tạo luồng sinh khí mới trong các nhà trường. Tại các “nôi” Xoan gốc như phường Vân Phú (bao gồm xã Kim Đức, xã Phượng Lâu trước đây), tiếng trống, phách rộn ràng, tiếng hát trẻ thơ trong trẻo đã trở thành âm thanh quen thuộc.

Sự phối hợp chặt chẽ giữa nhà trường và các nghệ nhân đã giúp học sinh được tiếp cận với những bài Xoan cổ đúng chuẩn mực. Những tiết mục hát Xoan xuất hiện ngày càng nhiều trong các chương trình văn nghệ học đường, biến di sản thành một thực thể sống động, gần gũi thay vì những tư liệu khô khan trong sách vở.

Hát Xoan được quảng bá dưới nhiều hình thức, thu hút các em học sinh tham gia tìm hiểu.

Tuy nhiên, con đường đưa di sản vào trường học vẫn còn không ít rào cản. Thực tế, đội ngũ giáo viên âm nhạc dù có chuyên môn sư phạm nhưng lại thiếu đi cái “chất” riêng biệt của dân ca Xoan cổ để truyền đạt một cách thấu đáo. Trong khi đó, các nghệ nhân - những “báu vật nhân văn sống” - phần lớn đã ở tuổi “xưa nay hiếm”, sức khỏe không cho phép tham gia truyền dạy thường xuyên.

Bên cạnh đó, việc lồng ghép hát Xoan vào chương trình chính khóa vẫn chỉ dừng lại ở mức độ “làm quen” do đặc thù diễn xướng phức tạp, đòi hỏi sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa hát, múa và gõ trống, phách. Tại các địa phương không phải làng Xoan gốc, học sinh ít có cơ hội tiếp xúc trực tiếp với không gian văn hóa này.

Sự thiếu hụt về cơ sở vật chất, nhạc cụ dân tộc và trang phục truyền thống cũng là những “điểm nghẽn” khiến việc tái hiện nguyên gốc các làn điệu Xoan gặp nhiều khó khăn. “Tre già, măng mọc” là quy luật, nhưng để măng mọc đúng dáng, đúng chất của rừng già lại cần một sự đầu tư công phu và kiên trì hơn bao giờ hết.

Thế hệ trẻ viết tiếp câu chuyện về Di sản hát Xoan.

Trước những thách thức đó, ngành GD&ĐT tỉnh đã xác định những bước đi mang tính đột phá nhằm nâng cao hiệu quả giáo dục di sản. Giải pháp trọng tâm hàng đầu là tích hợp, lồng ghép nội dung hát Xoan vào các môn học chính khóa, hoạt động trải nghiệm và ngoại khóa một cách linh hoạt. Việc thành lập các Câu lạc bộ hát Xoan và dân ca Phú Thọ tại các trường học được xem là “cánh tay nối dài” đưa di sản đến gần hơn với giới trẻ.

Trong kỷ nguyên số, việc quảng bá di sản cũng cần những hình thức mới. Ngành Giáo dục và Đào tạo Phú Thọ đã chỉ đạo các đơn vị xây dựng các ấn phẩm video, hình ảnh quảng bá trên mạng xã hội như Facebook, Zalo hay Website nhà trường. Những hình ảnh học sinh trong trang phục truyền thống, tay cầm phách, chân đưa nhịp nhàng được lan tỏa mạnh mẽ đã tạo hiệu ứng thị giác và thính giác tích cực, khơi dậy niềm tự hào dân tộc trong mỗi học sinh và phụ huynh.

Song song với đó, việc đào tạo đội ngũ “người truyền lửa” là vô cùng cấp thiết. Sự phối hợp giữa ngành Giáo dục và Đào tạo và ngành Văn hóa, Thể thao và Du lịch trong việc tập huấn kỹ năng trình diễn các bài Xoan cổ cho giáo viên âm nhạc khối Tiểu học và THCS sẽ giúp chuẩn hóa nội dung truyền dạy. Đồng thời, công tác tuyên truyền cần được đẩy mạnh để mỗi cán bộ, giáo viên và phụ huynh hiểu rằng: Bảo tồn hát Xoan gắn liền với tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương chính là giữ gìn bản sắc và nguồn cội.

Dù phía trước còn nhiều khó khăn, nhưng với sự quan tâm chỉ đạo của tỉnh và sự đồng lòng của toàn xã hội, tin rằng câu ca Xoan sẽ không chỉ là những chặng hát thờ, hát hội trong những lễ hội trước đình làng. Những mầm non trong các nhà trường hôm nay chính là những người sẽ tiếp tục viết tiếp câu chuyện của di sản, để tiếng trống Xoan mãi vang vọng giữa Đất Tổ, làm cho “hồn cốt” của dân tộc mãi mãi trường tồn cùng thời gian.

Lê Hoàng