Độc đáo lễ hội Khai hạ Mường Vang
Gắn với không gian di tích Quốc gia đặc biệt Hang xóm Trại và nghi lễ rước Vía hạt thóc nghìn năm, lễ hội Khai hạ Mường Vang ra đời và được lưu truyền qua nhiều thế hệ như một biểu tượng của niềm tin, của khát vọng sinh sôi, của đạo lý “uống nước nhớ nguồn”.
Gắn với không gian di tích Quốc gia đặc biệt Hang xóm Trại và nghi lễ rước Vía hạt thóc nghìn năm, lễ hội Khai hạ Mường Vang ra đời và được lưu truyền qua nhiều thế hệ như một biểu tượng của niềm tin, của khát vọng sinh sôi, của đạo lý “uống nước nhớ nguồn”.
Mường Vang không chỉ là không gian sinh tồn của bao thế hệ người Mường, mà còn là miền đất kết tinh chiều sâu lịch sử và văn hóa. Nơi đây có Hang xóm Trại - Di tích quốc gia đặc biệt, một minh chứng quan trọng về dấu tích cư trú của người Việt cổ từ hàng nghìn năm trước. Những tầng văn hóa khảo cổ được phát hiện trong lòng hang không chỉ kể câu chuyện về đời sống tiền sử, mà còn khẳng định rằng mảnh đất này đã sớm là cái nôi của cư dân bản địa, nơi con người hòa mình cùng núi rừng, sáng tạo và thích ứng để tồn tại, phát triển.
Du khách khám phá nền văn hóa Hòa Bình đặc sắc trong không gian văn hóa - lịch sử Hang xóm Trại.
Lễ hội Khai hạ Mường Vang là nét sinh hoạt văn hóa truyền thống lâu đời, gắn liền với tín ngưỡng nông nghiệp và đời sống cộng đồng của người Mường. Lễ hội được tổ chức vào dịp đầu Xuân nhằm cầu cho quốc thái dân an, mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu, bản Mường yên vui, ấm no, hạnh phúc. Đây cũng là dịp để con cháu tưởng nhớ công lao các bậc tiền nhân đã khai khẩn đất đai, dựng làng, lập Mường, giữ gìn và truyền lại những giá trị văn hóa quý báu cho thế hệ hôm nay.
Theo truyền thống xưa, người Mường Vang tổ chức Lễ hội Khai hạ vào ngày 7 tháng Giêng. Ngày nay phương thức sản xuất và cuộc sống có nhiều thay đổi, lễ hội được chọn diễn ra trong 3 ngày từ mùng 8 đến mùng 10 tháng Giêng, trong đó ngày mùng 8 tháng Giêng là chính hội.
Tại không gian văn hóa - lịch sử Mường Vang, du khách được trải nghiệm nghi lễ độc đáo rước kiệu thánh và rước Vía hạt thóc nghìn năm từ Hang xóm Trại ra Đàn tế lễ hội; nghi lễ Chiêm bái các hạt thóc cổ được các nhà Khảo cổ học khai quật trong Hang xóm Trại. Các hạt thóc cổ được đặt trong hộp thủy tinh, bên cạnh đặt một đĩa trầu cau, một đĩa to đặt các sợi chỉ Vía.
Rước Vía hạt thóc nghìn năm từ Hang xóm Trại ra đàn tế lễ hội.
Tại đây, đại biểu và du khách sau khi chiêm bái hạt thóc cổ được thầy Chủ tế thực hiện nghi thức buộc dây Vía (buộc chỉ cổ tay) lấy khước may mắn cầu cho gia đình bình yên, vợ chồng chung thủy, hạnh phúc. Việc tìm thấy các hạt thóc cổ dài là chứng lý xác thực cho các nhà khoa học xác định nền văn hóa Hòa Bình, trong đó khu Mường Vang là một trong những nơi trồng lúa sớm nhất của loài người.
Nghi lễ buộc dây Vía lấy khước may mắn.
Nhiều nghi lễ độc đáo khác cũng tái hiện tại lễ hội Khai hạ Mường Vang, đó là nghi lễ đi bừa lấy khước may mắn, khai mở một mùa, chu kỳ làm mùa của năm mới. Trên thửa ruộng gần Đàn Tế, 3 con trâu cày béo tốt, 3 cái bừa cổ của người Mường được chuẩn bị sẵn. Chờ đến lúc chủ tế thực hiện nghi thức mát ruộng, nghi lễ bưa Xuống Đồng sẽ được tiến hành.
Theo lệ xưa người Mường xưa ăn Tết Năm Mới (Nguyên Đán) từ ngày 29 tháng Chạp của năm trước đến ngày mồng 7 Khai Hạ (mồng 8 theo âm lịch). Những ngày này, các làng Mường đều tổ chức Lễ Khai hạ (xuống đồng) ở tại các nơi thờ tự chung của cộng đồng như Miếu Thành Hoàng, Đình, Đền... của Mường. Sau ngày này, người Mường chính thức bước vào vụ làm mùa mới.
Tại không gian lễ hội Mường Vang, Nhân dân và du khách còn được trải nghiệm nghi lễ gõ đuống, gõ nong nia, sắc bùa với ý nghĩa tạo tiếng sấm gọi mưa về cho dân Mường Vang làm mùa; nghi lễ tổng đuổi Ma Ho Ma Hen - một trong những nghi lễ quan trọng, hình thức đuổi tà ma, giữ yên đất, yên mường.
Thực hành nghi lễ, 1 người cao tuổi được cử ra dẫn đầu đoàn nam thanh, nữ tú trong trang phục Mường, mỗi người cầm một cây gậy đập đi vòng quanh gõ vào hàng rào thành nhịp vui tai. Một nghi lễ lạ trong lễ hội Khai hạ Mường Vang là nghi lễ tống Ma Hao Ma Hơớch, Ăn bớt ăn xén, thực chất là xua đuổi kẻ trộm, kẻ ăn bớt ăn xén.
Cũng như các lễ hội khác ở vùng Mường, lễ hội Khai hạ Mường Vang thu hút đông đảo người dân và du khách đến khám phá và trải nghiệm hoạt động phần hội sôi động, hấp dẫn. Trong đó, có các chương trình biểu diễn văn nghệ dân gian, thi trình tấu chiêng Mường, trình diễn trang phục Mường, thi hát Thường Rang, Bộ Mẹng, hát đúp giao duyên, hát kể chuyện thơ dân gian Mường. Tổ chức thi trò chơi dân gian: Ném còn, đánh mảng, kéo co... Đặc biệt là tổ chức thi đồ cơm, nướng cá, giã gạo chày 3 giữa các xóm.
Năm 2026 là năm đần tiên lễ hội Khai hạ Mường Vang được phục dựng. Lễ hội có những nét đặc trưng nổi bật: Gắn với không gian di tích quốc gia đặc biệt Hang xóm Trại và nghi lễ rước Vía hạt thóc nghìn năm (yếu tố đặc biệt, thể hiện sự kết nối giữa di sản khảo cổ với tín ngưỡng dân gian). Phần lễ được tổ chức trang nghiêm, đúng trình tự, đảm bảo tính truyền thống và giá trị nhân văn, thực hiện tương đối đầy đủ các nghi lễ cổ truyền. Bên cạnh đó, phần Hội được tổ chức phong phú, đồng thời có định hướng rõ ràng, ưu tiên các loại hình văn nghệ và trò chơi dân gian. Qua đó tạo không gian giao lưu văn hóa lành mạnh, giữ gìn bản sắc.
Nét đẹp văn hóa truyền thống được quảng bá, tôn vinh trong lễ hội khai hạ Mường Vang
Đồng chí Bùi Văn Lịnh, Bí thư Đảng ủy xã Mường Vang khẳng định: Không chỉ đơn thuần là tái hiện một nghi lễ truyền thống, việc phục dựng lễ hội Khai hạ Mường Vang là hành động thiết thực nhằm bảo tồn, phát huy bản sắc văn hóa dân tộc Mường, góp phần giáo dục truyền thống, củng cố khối đại đoàn kết cộng đồng, nâng cao đời sống tinh thần Nhân dân trong thời kỳ hội nhập và phát triển. Đồng thời, thể hiện trách nhiệm của chính quyền và Nhân dân trong việc gìn giữ, bảo tồn di sản văn hóa cha ông, tạo động lực thúc đẩy phát triển du lịch, kinh tế - xã hội địa phương.
Nội dung và ảnh: Bùi Minh
