Khám phá Di tích Bãi đá có hình khắc cổ

Nằm trong thung lũng Suối Cỏ, thuộc địa phận xóm Chum và xóm Rậm (xã Nhân Nghĩa), bãi đá có các hình khắc cổ được người dân địa phương phát hiện từ lâu trong quá trình lao động canh tác nông nghiệp. Trải qua nhiều biến động của lịch sử, những dấu tích trên đá vẫn được cư dân nơi đây lưu giữ và bảo tồn.

Suối Cỏ - địa điểm bãi đá có nhiều hình khắc cổ ở xã Nhân Nghĩa.

Dấu ấn thời Tiền – Sơ sử

Mường Cỏ xưa là vùng đất có lịch sử cư trú lâu đời. Khu vực bãi đá trước đây là rừng rậm, bao quanh bởi những dãy đồi cao. Trong quá trình khai hoang, mở đất, cư dân đã tạo nên những thửa ruộng bậc thang ven suối và dựng nhà sàn bên sườn đồi, hình thành không gian cư trú đặc trưng của cộng đồng người Mường.

Suối Cỏ dài khoảng 6km, bắt nguồn từ núi Voi, chảy qua nhiều xóm trong thung Cỏ trước khi đổ vào hồ Cánh Tạng, xã Yên Phú. Qua điều tra, điền dã và khảo sát thực tế với sự tham gia của các nhà khoa học, tại khu vực bãi đá đã xác định 2 khối đá có hình chạm khắc cổ. Khảo sát mở rộng còn phát hiện một khối đá granit lớn nằm chìm một phần trong lòng đất. Ba khối đá được đánh số A, B, C theo thứ tự từ hạ nguồn lên thượng nguồn.

Hình khắc trên khối đá A và B nằm ở vị trí tương đối dễ nhận biết, hướng lên phía trên, cao khoảng 2m so với mặt nước. Khối đá C cách hai khối đá A, B khoảng 50m, có hình dáng giống một con cá với 9 hốc lõm tự nhiên, được người dân địa phương gọi là hòn đá “đoóng”.

Các hình khắc trên khối đá được xác định có niên đại khoảng 2.000 năm, thuộc thời Tiền - Sơ sử.

Theo Tiến sĩ Nguyễn Việt - Giám đốc Trung tâm Tiền sử Đông Nam Á, khối đá A có hình lục lăng, bề mặt không bằng phẳng, nghiêng khoảng 25 độ về hướng Đông. Trên mặt đá là một hình khắc lớn, các đường chạm khá rõ nét. Kỹ thuật tạo hình được thực hiện bằng những rãnh đục chìm, tạo hình giống một người bụng phệ, hai tay giơ lên trời. Phía trên hai tay là hai hình tròn đồng tâm có chấm ở giữa, mô típ quen thuộc trên đồ đồng văn hóa Đông Sơn.

Khối đá B nằm cách khối A khoảng 25m về phía thượng nguồn, sát bờ trái dòng suối. Trên bề mặt phẳng của đỉnh đá có 4 cụm hình khắc khá giống nhau, tạo thành 4 hình độc lập. Đặc trưng của các cụm hình là hai vòng tròn đồng tâm, được tạo tác bằng kỹ thuật đục chìm.

Trong khi đó, khối đá C có hình dáng tự nhiên giống một con cá, trên phần thân đá nhô lên có 9 hốc lõm dạng lòng bát. Những hốc đá này tạo nên hình hài đặc biệt với phần đầu và mắt được nhận diện khá rõ. Các nhà nghiên cứu cho rằng, từ những hốc đá tự nhiên, con người có thể đã tiếp tục tác động, tạo hình trong quá trình thực hiện các nghi thức, nghi lễ, hình thành diện mạo của khối đá như ngày nay.

Theo nhận định của các nhà khoa học, những hình khắc tại suối Cỏ có niên đại khoảng 2.000 năm, thuộc thời Tiền - Sơ sử. Đây là nguồn tư liệu có giá trị đối với nghiên cứu khảo cổ học, lịch sử, dân tộc học và mỹ thuật học, đồng thời phản ánh trình độ kỹ thuật chạm khắc đá và đời sống tinh thần của cư dân cổ.

Bảo tồn, khai thác giá trị di tích Bãi đá cổ

Cùng với các di tích bãi đá có hình khắc cổ ở Sa Pa (Lào Cai), Xín Mần (Tuyên Quang), Khe Hổ (Sơn La), bãi đá có hình khắc cổ tại suối Cỏ được các nhà khoa học trong nước và quốc tế quan tâm nghiên cứu. Điểm đáng chú ý là các hình khắc tại đây cơ bản còn khá nguyên vẹn, ít chịu tác động của con người qua các thời kỳ.

Giá trị của di tích không chỉ thể hiện ở những hình khắc trên đá mà còn gắn với không gian văn hóa, tín ngưỡng được cộng đồng địa phương duy trì qua nhiều thế hệ. Cách bãi đá khoảng 100m có một ngôi miếu nhỏ, nơi diễn ra phần lễ trong các sinh hoạt tín ngưỡng hằng năm. Nghi thức “đóng đuống” (đâm đuống, chàm đuống) được thực hiện tại khối đá hình con cá có 9 hốc lõm; phần hội diễn ra tại khu ruộng Đồng Đoóng.

Hằng năm, vào ngày mồng 9 tháng Giêng âm lịch, tương ứng ngày 8 cây theo lịch Mường, người dân chuẩn bị lễ vật, thực hành các nghi lễ cầu mong sức khỏe, mùa màng thuận lợi, cuộc sống no ấm. Những sinh hoạt này vừa đáp ứng nhu cầu tín ngưỡng, vừa góp phần duy trì sự gắn kết cộng đồng và trao truyền những giá trị văn hóa truyền thống cho các thế hệ.

Qua các nghi thức, cộng đồng thể hiện sự tri ân đối với các vị thần, thánh và những người có công với dân, với nước; đồng thời gửi gắm khát vọng về cuộc sống bình an, thuận lợi. Đây cũng là không gian để giáo dục thế hệ trẻ về truyền thống “Uống nước nhớ nguồn”, nâng cao ý thức gìn giữ và phát huy các giá trị văn hóa của cộng đồng.

Nghi thức "đóng đuống" có từ thời Sơ - Tiền sử, được cộng đồng địa phương bảo tồn, phát huy trong cuộc sống hôm nay.

Đáng chú ý, ngày 3/12/2024, UBND tỉnh đã quyết định xếp hạng Bãi đá có hình khắc cổ tại suối Cỏ là Di tích khảo cổ học cấp tỉnh. Việc xếp hạng tạo cơ sở pháp lý quan trọng để bảo vệ, tôn vinh giá trị lịch sử, văn hóa của di tích, đồng thời mở ra hướng khai thác phù hợp phục vụ nghiên cứu, giáo dục và phát triển du lịch.

Đồng chí Bùi Văn Vũ - Bí thư Đảng ủy xã Nhân Nghĩa cho biết: “Di tích đang được khoanh vùng, bảo vệ, trở thành nguồn tư liệu khoa học và lịch sử có giá trị đối với các nhà nghiên cứu. Với người dân, đặc biệt là thế hệ trẻ, đây còn là “địa chỉ đỏ” trực quan giúp tìm hiểu lịch sử vùng đất, nâng cao nhận thức và niềm tự hào về di sản quê hương”.

Thời gian tới, cấp ủy, chính quyền và Nhân dân địa phương tiếp tục bảo vệ, phát huy giá trị Di tích Bãi đá có hình khắc cổ; từng bước nghiên cứu khả năng kết nối di tích với các tour, tuyến du lịch văn hóa - lịch sử. Qua đó, vừa bảo tồn dấu tích quý giá của cư dân cổ, vừa tạo thêm sản phẩm trải nghiệm, góp phần làm phong phú hệ thống di sản văn hóa, mở rộng không gian phát triển du lịch và kinh tế - xã hội của địa phương.

Bùi Minh